Mai táng “Bụt” – Chuyện kỳ dị bây giờ mới kể

Tục lệ mai táng kỳ dị

Trước khi trở về Hà Nội, chúng tôi có ghé qua thăm một số thầy “Bụt” khác để tìm hiểu sâu thêm về tín ngưỡng này. May mắn thay, chúng tôi vô tình lượm lặt được khá nhiều thông tin độc đáo xung quanh tục mai táng của “Bụt”. Những câu chuyện này đã vén lên tấm màn, phô bày ra một thế giới những người "làm Bụt" đầy cay đắng chứ không đơn thuần hào nhoáng như vẻ bên ngoài cái nghề có cái tên rất oách này.

Hàng trăm năm trước, qua lời kể của “Bụt” Liệu (nhân vật đã được nhắc đến trong bài "Kỳ bí tín ngưỡng “làm Bụt” ở Cao Bằng: Bụt trong đời thực"), chúng tôi vô cùng sửng sốt, bàng hoàng: "Nhiều người nghĩ rằng trở thành thầy Bụt là sung sướng lắm. Lúc nào cũng có người mang lễ vật đến dâng tận miệng, đi đâu cũng có kẻ đưa rước đàng hoàng mà không biết được rằng sau này, khi chết đi rồi, họ mới thực sự chịu sự đày đọa khổ sở…".

Theo “Bụt” Liệu, "Bụt" là những người có khả năng thiên phú dịch được "sách Trời", chính vì vậy họ biết trước được người khác sẽ gặp phải những tai họa gì. "Làm Bụt" chính là dùng nghi lễ cầu, cúng nhằm mục đích chữa, giải, sao cho tai họa ấy một là tiêu biến hẳn, hai là nhẹ bớt đi, không đe dọa đến tính mạng người khác nữa.

Có một số hình thức "giải hạn" như: nối thêm số cho người già, cúng vía cho trẻ nhỏ, cắt tiền duyên, đốt hình nhân thế mạng chịu họa thay…Chỉ cần có người cầu đến là các ông, bà “Bụt” sẽ xuống tay giúp. Vô hình trung, các “Bụt” đã tiết lộ "sách Trời", làm các âm binh "bắt hụt" mạng của những người đã hết số, gây mất cân bằng âm dương. Vì vậy, sau khi thầy “Bụt” chết đi thì phải chịu sự trừng phạt của thế giới âm. Linh hồn của họ nặng căn, sẽ bị làm khó khi đi xuống cửa quan âm, luẩn quẩn không siêu thoát được.

“Bụt” Liệu dặn kỹ con cháu khi khâm liệm cho mình thì nhất định phải dùng quan tài gỗ tạp thật xấu, đám ma tổ chức phải thật đơn giản, không được rình rang, con cháu không được kêu khóc to thì may ra tội của bà mới nhẹ bớt đi. Như thế hồn vía mới nhẹ nhàng siêu thoát được.

Đó chưa phải là câu chuyện kỳ quặc nhất tôi được nghe về tục lệ mai táng của các thầy “Bụt”. Theo già R. -  một cụ già người Tày hơn 80 tuổi, mắt mũi đã kèm nhèm nhưng khi được hỏi về “Bụt” thì minh mẫn lạ thường. Cụ R. kể lại trước đây bố chồng cụ vốn là một thầy “Bụt” nổi tiếng trong huyện Nguyên Bình (Cao Bằng). Ông rất thương người, ai nhờ cậy gì cũng tận tình giúp đỡ cả. Có nhiều khi làm lễ "đuổi con ma" xong rồi, thấy gia chủ nghèo quá, ông lại làm phúc không lấy tiền công. Nhưng khi đã chết đi, ông phải trải qua cách thức khâm liệm, mai táng vô cùng đáng sợ.

Đáng sợ ở đây không chỉ với ông mà còn cả với người nhà. Đó là sau khi ông tắt thở, cả nhà không ai được phép kêu khóc thương tiếc mà phải cư xử bình thường như lúc ông vẫn còn sống. Bởi lẽ ông đã từng giúp quá nhiều người thoát khỏi bàn tay của Thần Chết. Vì vậy, sau khi chết đi, ông bị Thần Chết bắt phải quay ngược trở về dương gian, kéo theo sinh mạng người thân để thế vào chỗ những người chết hụt. Thế nên ông và gia đình phải bày kế đánh lừa Thần Chết. Vậy đánh lừa bằng cách nào?

Cụ R. tâm sự, mỗi khi nhớ lại tập tục đó cụ lại có cảm giác rợn người. Gia đình của “Bụt” không được phép khóc lóc, thương tiếc, cũng không được khâm liệm, chôn cất ngay mà phải dựng xác ông dựa vào cột nhà, cố định thật vững sao cho hệt như người đang đứng. Người nhà vẫn đi lại, sinh hoạt bình thường trong ngôi nhà đó. Mỗi bữa, họ vẫn phải nấu cơm, cả nhà quây quần bên cạnh xác người chết. Người con trai cả phải mang cơm đặt vào miệng bố, hễ hạt nào rơi xuống thì con cháu phải nhặt ăn.

Cứ ròng rã như thế gần nửa tháng, khi ấy hồn ông đã luồn được vào cửa âm mà không bị Thần Chết phát giác thì người nhà mới được kêu khóc, khâm liệm và cử hành đám tang một cách bình thường.

Câu chuyện gợi tôi nhớ đến tích "Gia Cát chết vẫn đuổi được Trọng Đạt sống", sau khi Khổng Minh chết rồi mà vẫn trá hình bằng bức tượng gỗ để quân Thục đẩy ra trận, Tư Mã Ý sợ hãi bỏ chạy. Theo quan niệm của dân tộc Tày, cho dù những thế lực siêu nhiên có sức mạnh ghê gớm như thế nào thì bằng trí thông minh của mình, người Tày vẫn khéo kéo chống đỡ được. Theo cụ R. thì tục lệ mai táng kiểu này bây giờ hầu như đã mất hẳn: "Bọn trẻ bây giờ làm sao nó chịu được như các ông, các bà ngày xưa nữa!", cụ R. cười móm mém.

Cô bạn tôi quả quyết khẳng định chuyện để người chết trong nhà là hoàn toàn có thật. Cô kể lại rằng khi còn nhỏ, trong làng có người ốm chết đột ngột vào đúng mùa gặt. Cả làng coi đó là dấu hiệu xấu mang lại những điềm gở: mùa màng thất bát, lúa lép, sâu bệnh. Vì vậy, họ để người chết nằm gọn ghẽ trong nhà, phủ khăn trắng lên che mặt, đợi gặt xong xuôi mới phát tang. Đám ma phải được tổ chức thật linh đình, mổ bò, giết lợn, làm cỗ to để bù đắp cho người đã khuất, phải chọn ngày đẹp để chôn cất.

Một điều tối cần thiết của gia đình có người chết là người nhà tuyệt đối không được tắm rửa, chải đầu, đánh răng, thay quần áo, không được ăn thịt, không được dùng nước mắm. Nếu không làm theo thì thây người chết sẽ bị bốc mùi ngay, không ai dám lại gần.

Càng tìm hiểu người viết càng nhận ra đằng sau tín ngưỡng “Bụt” còn tồn tại vô vàn hủ tục kỳ quái, lạc hậu. Tội lỗi (tội tiết lộ sách Trời) của thế hệ trước thường truyền đến đời con cháu của “Bụt”, họ phải chịu trách nhiệm trả nợ. Chính vì vậy mà có những trường hợp người thân của “Bụt” bị "căn Bụt" đeo bám, bắt buộc phải nối nghề thì mới được yên.

Lại có trường hợp con cái của “Bụt” nặng thì bị chết yểu, loạn trí, nhẹ thì luôn gặp phải những tai họa trong cuộc sống. Thiết nghĩ đôi khi chính sự mặc định phải trả giá của đám đông mà người thân của “Bụt” không hình thành ý thức cố gắng, phấn đấu mà có tâm lý buông xuôi cho số phận. Vì vậy họ thường gặp phải những chuyện không may mắn. Trên bàn thờ gia tiên của dòng họ nào có người làm “Bụt” thì ngoài 3 bát hương: một bát thờ Đắm (cội nguồn); một bát thờ lộc mệnh (gia phả dòng họ); một bát thờ hàm (các chức sắc của tổ tiên); thì nhất thiết phải có thêm một bát hương khác để thờ “Bụt”.

Hoặc có những gia đình muốn nhớ công ơn của các “Bụt” lâu dài thì làm hẳn bàn thờ riêng cho ông, bà “Bụt”. Do đó mà hệ thống bàn thờ trở nên đa dạng. Theo quan niệm của người Tày, bàn thờ tổ tiên là nơi linh thiêng nhất trong nhà, tuyệt đối không ai được quay lưng lại phía bàn thờ. Trong làng xóm dẫu có điều gì bất hòa, xung khắc có thể có vài lời nặng nhẹ với nhau nhưng tuyệt đối không ai dám đụng chạm đến tổ tiên của nhau.

Hệ thống ban thờ đồ sộ của người Tày.

Khi tín ngưỡng bị bóp méo

Chúng tôi công nhận "làm Bụt" là một nghi lễ độc đáo, đậm bản sắc của dân tộc Tày. Nghi lễ “Bụt” là một sân khấu tâm linh kết hợp nhiều yếu tố nghệ thuật: ca hát, âm nhạc, múa, trò diễn… Đặc biệt các yếu tố diễn xướng được thực hiện trước bàn thờ và thần linh nên tạo ra một không khí vô cùng thiêng liêng.

Trong bản làng của  người Tày, mỗi lần tổ chức làm “Bụt” đều là dịp tập hợp đông đủ những người thân trong gia đình, dòng tộc, người trong làng. Nghi lễ “Bụt” tùy theo mục đích có thể kéo dài đến tận 2-3 ngày đêm (như lễ gọi hồn người chết). Đặc biệt, trong buổi lễ khi “Bụt” nhập đồng, vào vai các vị thần linh thường  náo nhiệt sôi nổi, lôi cuốn nhiều người tới xem và tham gia vào các cuộc múa nhảy. Hình thành nên một sợi dây vững chắc kết nối đời sống tâm linh của người Tày với nhau.

Mục đích nguyên thủy của tín ngưỡng "Bụt" hết sức nhân văn, đó là giải trừ mọi vận hạn, đem đến cuộc sống tốt đẹp hơn cho người dân. Nhưng dần dà, tín ngưỡng “Bụt” đã bị bóp méo đi nhiều. “Bụt” Liệu chia sẻ có nhiều người tìm đến “Bụt” thực hiện những lễ nhằm phá hoại hạnh phúc gia đình người khác, khi thì cầu cúng cho kẻ thù của mình bị đau ốm, làm ăn thất bát. Trước những yêu cầu thất đức ấy, “Bụt” Liệu nhất quyết từ chối. Nhưng bà biết vẫn có những thầy “Bụt”  vô lương tâm sẵn sàng làm các lễ đó chỉ để kiếm tiền.

Có cả những trường hợp hy hữu bà đã từng gặp: như một bà mẹ chồng đến xin “Bụt”  làm lễ phá hoại tình yêu của cô con dâu tương lai và con trai mình. Bởi lý do duy nhất là gia đình cô nghèo khó, khi đi về nhà chồng sẽ mang theo được ít của hồi môn. Chính vì trình độ dân trí thấp, sự tham lam, lòng ích kỷ cá nhân mà nhiều người đã vô tình nhuốm cho tín ngưỡng "Bụt" màu sắc dị đoan, méo mó, thấp hèn.

Ngoài ra, “Bụt” Liệu kể rằng có lẽ yêu cầu nhiều nhất bà được nghe là xin bùa yêu. Hầu hết người xin là phụ nữ. Có người xin với mong muốn giữ được chồng, có người thì xin để cướp chồng, người yêu của kẻ khác. Với những yêu cầu này, “Bụt” Liệu đều khéo léo thoái thác. Bà tâm sự mình cũng biết làm "bùa yêu" nhưng bà rất hiếm khi cho ai. Bởi ngoài độ công phu khi "luyện bùa" bà còn lo sợ người ta sẽ sử dụng vào những mục đích xấu. “Bụt”  Liệu chỉ ban cho người đến xin những lá bùa cầu bình an, may mắn, cầu công danh.

Tản mạn một chút về chuyện "bùa yêu", cô bạn người dân tộc Tày của tôi giải thích: "Mình sống ở Cao Bằng hai mấy năm nay mà chưa một lần nhìn thấy bùa yêu hoặc gặp người bị bỏ bùa lần nào. Có lẽ tại mình sống ở khu vực thành phố nên chưa rõ chứ mình nghe nhiều người kể lại rằng chuyện bỏ bùa để người ta yêu mình là có thật. Mẹ mình kể rằng những người phụ nữ dân tộc ở tít trong những bản làng, huyện lị heo hút hầu như đều biết cách làm bùa. Mình còn nghe cách phổ thông nhất là cách chế bùa từ những chất bẩn lấy ra từ chu kỳ của người phụ nữ, pha vào đồ ăn cho đàn ông dùng. Từ đó, người đàn ông sẽ chết mê chết mệt mình, không dứt ra được. Nhưng nếu lâu mà quên không bỏ bùa cho đàn ông dùng tiếp thì tình cảm sẽ thưa nhạt dần. Đến khi hết bùa thì người đàn ông sẽ căm thù người đã bỏ bùa mình đến tận xương tủy…".

Nghĩ đến thứ bùa yêu kinh dị ấy, tôi không khỏi rùng mình.

Những câu chuyện tôi được nghe bên cạnh bếp lửa bập bùng hòa quyện với cái thâm u của đêm sơn cước càng làm tăng thêm sự kỳ bí của mảnh đất Cao Bằng. Đến với Cao Bằng, không nên chỉ dạo chơi hang Pác Bó hùng vĩ, con suối Lê Nin mát lành, dòng thác Bản Dốc bọt tung trắng xóa mà hãy nên một lần đến thăm gia đình người Tày, một lần xem lễ “Bụt”. Đôi khi không vì mục đích cầu cúng gì cả, mà chỉ để thưởng thức những điệu múa uyển chuyển, âm thanh nhạc xóc leng keng vui tai, làn điệu đàn tính mượt mà hay đơn giản hơn là ngồi bó gối nghe những cụ già Tày thủ thỉ những câu chuyện từ xa xưa cũng là một cái thú khó có thể bỏ qua.

Rời khỏi Cao Bằng, tôi cứ có suy nghĩ lẩn quẩn trong đầu rằng sau này, khi tôi quay lại, liệu rằng còn gặp được những nghệ nhân - thầy “Bụt” chân chính nữa hay không? Cô bạn tôi nói thời buổi này "lắm thầy nhiều ma", "vàng thau lẫn lộn" lắm. Hơn nữa thế hệ Tày trẻ ngày nay không còn chuộng “Bụt”, đó cũng chỉ là thủ tục để cho có mà thôi.

Suốt trên quãng đường về Hà Nội, bên tai tôi văng vẳng câu nói của bạn lúc tiễn: "Cao Bằng đin đảy nà tày nưng, nắm ái tây" (Tạm dịch: Đất Cao Bằng đến một lần nhưng chẳng muốn rời đi) mà nghe lòng nao nao…