Cuộc chiến với thạch tín

Asen hay còn gọi là thạch tín là một chất độc. Câu chuyện nước ngầm bị nhiễm độc thạch tín  không còn là mới và cũng không chỉ có ở riêng Việt Nam.

Tại nhiều nước trên thế giới, nguồn nước ngầm cũng bị nhiễm thạch tín nặng nề. Còn tại Việt Nam, theo một khảo sát của Viện Y học lao động và Vệ sinh môi trường (YHLĐ & VSMT), Bộ Y tế, nước ngầm ở nhiều vùng thuộc đồng bằng châu thổ sông Hồng và lưu vực sông Mêkông đã bị nhiễm thạch tín.

Trong cuộc chiến đấu với asen, các nhà khoa học Việt Nam đã phát minh ra nhiều phương pháp nhằm loại bỏ thứ chất độc chết người này ra khỏi nguồn nước, bảo vệ tính mạng và sức khỏe của những người dân nằm trong khu vực bị nhiễm độc...

Sống chung với... thạch tín

Hệ thống xử lý thạch tín bằng bể lọc của các hộ dân thôn Thống Nhất.

Tôi tìm về thôn Thống Nhất, xã Đông Lỗ, huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Tây cũ ngay sau trận lụt lịch sử tại Hà Nội ít ngày. Thống Nhất là một ngôi làng có khoảng trên 1.000  nhân khẩu nằm ở giữa bốn bề bao bọc bởi những con sông: một mặt là sông Nhuệ, còn các mặt kia là những con sông tự nhiên có từ thủa khai thiên lập địa. Muốn vào làng buộc phải đi qua một cây cầu sắt vắt vẻo bắc qua sông Nhuệ.

Ông Đoàn Phúc Đình, Chủ tịch xã Đông Lỗ, bảo: “May mà chị về đây vào lúc sau lụt, nước to chứ nếu không thì phải bịt mấy lần khẩu trang mới dám đi qua cây cầu này vì nước sông Nhuệ bốc lên mùi hôi thối nồng nặc, vây hãm lấy ngôi làng này”. Nước sông Nhuệ, đoạn đi qua làng này, ô nhiễm đến mức cá rô bắt dưới sông lên màu cứ xanh biếc như rêu phủ, rửa sạch cho vào nồi đun lên sôi sùng sục mà vẫn hôi, không ăn nổi.

Nhưng Thống Nhất không chỉ phải gánh ô nhiễm ở sông Nhuệ mà còn phải chịu một tai họa nữa là thạch tín. Do cấu tạo địa chất tự nhiên, nước ngầm ở vùng đất này bao gồm Thống Nhất và nhiều thôn khác còn bị nhiễm cả thạch tín. Ông Đình cho tôi xem bản kết quả xét nghiệm mới nhất nguồn nước ở Đông Lỗ do Trung tâm Phân tích thí nghiệm địa chất thuộc Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam tiến hành.

Mới chỉ lấy ngẫu nhiên 13 mẫu nước giếng khoan của một số hộ gia đình tại các thôn Viên Đình, Nhân Trai, Ngọc Trục, Đào Xá kết quả đã cho thấy lượng thạch tín ở tất cả các mẫu đều vượt tiêu chuẩn cho phép. Trong đó có những mẫu vượt tới 21 lần, mẫu nhiễm thấp nhất cũng vượt tiêu chuẩn 4 lần.

Ông Phạm Đức Síu, trưởng thôn Thống Nhất, bảo: “Thạch tín ở đây được phát hiện mấy năm rồi chứ chả phải bây giờ mới biết”. Rồi ông kể, mấy năm trước, tự nhiên người làng Thống Nhất chết vì bệnh ung thư nhiều quá. Tính đến năm 1996 làng đã có 34 người chết vì ung thư, mà hầu hết là ung thư gan. Từ đó đến nay lại có thêm 4-5 người nữa chết, cũng vì ung thư. Có gia đình có đến 2 người như gia đình bà Nguyễn Thị Phụng cả 2 mẹ con đều từ giã cõi đời vì ung thư. Hay như hai cha con ông Phạm Văn Ngẫn; hai vợ chồng ông Phạm Văn Hải.

Đoạn sông Nhuệ chảy qua thôn Thống Nhất đã bị ô nhiễm nặng.

Thấy số lượng người chết vì ung thư trong làng tăng đột biến, các cơ quan chức năng mới về nghiên cứu. Rồi họ kiểm tra nguồn nước bằng cách lấy mẫu nước ở các giếng khoan của một số hộ gia đình đi xét nghiệm mới thấy bị nhiễm thạch tín.

Ông Síu rầu rầu nói: “Chả biết thạch tín có liên quan gì đến ung thư không nhưng người làng này trước kia không biết thì cũng toàn ăn uống sinh hoạt bằng thứ nước ấy cả”.

Tôi nghe câu chuyện của ông Síu và nhớ lại một nghiên cứu của Viện YHLĐ & VSMT, Bộ Y tế. Nghiên cứu này cho biết, asen gây độc tại 4 vùng chính: hệ tiêu hóa, da, hệ thần kinh, dây thần kinh vận động. Nhiễm độc asen có thể gây ra nhiều bệnh như: bệnh về hô hấp, tim mạch, gây đột biến tế bào, ung thư, gây tổn thương dạ dày, ruột non... gây sừng hóa gan bàn chân, bàn tay.

Chủ tịch xã Đoàn Phúc Đình nói: “Kể từ sau khi phát hiện nguồn nước ngầm ở Thống Nhất và một số thôn khác bị nhiễm thạch tín, người dân hầu như đã không dám dùng nước này để ăn uống nữa mà chủ yếu là dùng nước mưa.

Được biết, Nhà nước đã cung cấp miễn phí cho hàng trăm hộ gia đình ở địa phương này bể lọc để loại thạch tín ra khỏi nguồn nước. Ngân hàng chính sách xã hội còn cho dân vay vốn để xây bể chứa nước mưa. Tuy nhiên, do lượng nước mưa chỉ đủ để ăn uống nên đa số các hộ dân vẫn phải dùng nước giếng khoan để rửa ráy, tắm giặt.

Tuy nhiên, để tìm được một nguồn nước khác thay thế hoàn toàn nguồn nước ô nhiễm ở đây là một việc khó, hiện nay chưa làm được. Ông Phạm Đức Síu buồn bã kể, từ đầu năm đến nay, Thống Nhất vẫn lại tiếp tục có những người nằm xuống vì ung thư...--PageBreak--

Nhưng Đông Lỗ không phải là địa phương duy nhất bị nhiễm thạch tín trong nước ngầm. Kết quả nghiên cứu của Viện YHLĐ & VSMT, Bộ Y tế cho thấy - khu vực nhiễm asen điển hình là các tỉnh lưu vực sông Hồng (Hà Nam, Hà Tây (cũ), Hà Nội, Thái Bình); các tỉnh lưu vực sông Mêkông (Đồng Tháp, An Giang).

Viện Hóa học, Trung tâm Khoa học tự nhiên và Công nghiệp quốc gia đã tiến hành lấy một số mẫu nước tại một số huyện của tỉnh Hà Nam để xét nghiệm. Kết quả cho thấy, trong 56 mẫu nước có tới 92% mẫu có hàm lượng asen gấp 10 - 70 lần  tiêu chuẩn.

Tại Hội nghị “Giảm thiểu ô nhiễm asen khu vực đồng bằng sông Hồng” tổ chức hồi tháng 6 vừa qua tại Hà Nam, các nghiên cứu về vấn đề này cũng đã được công bố.

Các nghiên cứu cho thấy, nước nguồn trong giếng khoan của tỉnh Hà Nam có nồng độ asen rất cao, trung bình tới 70-80% giếng khoan có chứa asen vượt quá quy định của Bộ Y tế. Đặc biệt, một cuộc khảo sát thí điểm ngẫu nhiên hơn 1.930 giếng khoan tại xã Hòa Hậu, thị trấn Vĩnh Trụ (Lý Nhân) và xã Bồ Đề (huyện Bình Lục) của các nhà chuyên môn thời gian qua cho thấy: asen trong nước ngầm ở các địa phương này khá phổ biến với 94% số giếng được lấy mẫu nêu trên có nồng độ asen trong nước vượt tiêu chuẩn cho phép.

Nghiên cứu của Viện YHLĐ & VSMT với sự tài trợ của UNICEF từ năm 2003 đến 2005 tại Hà Nam, Hưng Yên tìm thấy một số trường hợp có các tổn thương như: dày sừng, rối loạn sắc tố da, hàm lượng asen trong tóc và nước tiểu tăng cao ở các đối tượng sử dụng nước ô nhiễm asen. Qua hội chẩn, các chuyên gia Trung Quốc, Việt Nam đều thống nhất kết luận đó là các tổn thương do tác hại của việc sử dụng nguồn nước bị nhiễm asen để ăn uống, sinh hoạt.

Loại bỏ thạch tín ra khỏi nguồn nước: Các phương pháp “made in Việt Nam”

Trước thực trạng nguồn nước bị ô nhiễm bởi thạch tín, các nhà khoa học Việt Nam từ nhiều năm nay đã bắt tay vào cuộc nhằm loại bỏ chất độc này ra khỏi nguồn nước, bảo vệ sức khỏe cho nhân dân.

Ngay từ năm 2004, Trung tâm Công nghệ và xử lý môi trường của Bộ Tư lệnh hóa học, Bộ Quốc phòng đã nghiên cứu thành công phương pháp xử lý asen bằng công nghệ ôxy hóa kết tủa thông qua thiết bị lọc. Phương pháp này chỉ cần phổ biến một lần là người dân có thể làm được.

Từ kết quả phân tích asen, chỉ cần một thiết bị lọc đưa chất ôxy hóa (canxi - hypoclorit) vào nước để tạo phản ứng hóa học, theo tỉ lệ từ 1,5 đến 3 gr/m³, tùy mức độ nhiễm asen, sau đó dùng phèn chua hòa tan để đẩy chất kết tủa lắng xuống đáy bể chứa, tầng nước mặt trong bể được thẩm thấu qua cột lọc than hoạt tính và cát, trước khi đưa ra sử dụng.

Cũng từ năm 2004, Viện YHLĐ&VSMT áp dụng mô hình bể lọc cát tại Đồn Xá, Hà Nam và  Dũng Tiến, Hà Tây. Hiệu quả loại được tới 96% asen tại xã Đồn Xá và 66% tại  xã Dũng Tiến.

Các nhà nghiên cứu Lê Thu Hường, Trần Hữu Hoan đã sử dụng than gáo dừa để xử lý asen trong nước ngầm quy mô hộ gia đình. Còn tác giả Lê Đình Minh, Bùi Văn Trường thì áp dụng mô hình xử lý asen bổ sung MnO2 cho bể lọc cát sẵn có của gia đình, có thêm dàn mưa, các van. Hiệu quả 100% mẫu nước ra qua xử lý đạt tiêu chuẩn.

Gần đây nhất là công trình nghiên cứu của kỹ sư (KS) Lê Phương Hiền thuộc Viện YHLĐ&VSMT, Bộ Y tế. Công trình này đã được công bố tại Hội nghị khoa học quốc tế về YHLĐ & VSMT lần thứ 3 vừa mới tổ chức tại Hà Nội hồi cuối tháng 10/2008.

KS Lê Phương Hiền cho biết, cô chọn đề tài này với mong muốn những nghiên cứu của cô và các cộng sự ở Viện YHLĐ&VSMT sẽ góp phần làm giảm thiểu ô nhiễm môi trường nước cho cộng đồng dân cư ở những nơi bị nhiễm độc asen.

KS Lê Phương Hiền còn cho biết thêm, đã có rất nhiều phương pháp loại bỏ asen trong nước ngầm của các nhà khoa học trong nước được công bố, nhưng hầu hết các phương pháp này đều được áp dụng và chỉ có hiệu quả đối với những vùng nước ngầm vừa bị nhiễm asen vừa bị nhiễm sắt cao. Nhưng do cấu tạo địa tầng tự nhiên, ở nước ta có một số vùng nước ngầm chỉ nhiễm asen mà lại nhiễm sắt ít. Vì vậy, đối với các vùng này, phải có phương pháp khác mới loại bỏ được.

KS Lê Phương Hiền đã chọn nghiên cứu phương pháp loại bỏ asen tại các vùng nước ngầm ít nhiễm sắt. Cô đã tiến hành nghiên cứu tại xã Dũng Tiến, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây cũ. Phương pháp của cô là tiến hành bổ sung thêm sắt vào nguồn nước có nhiễm asen bằng những chiếc đinh thông thường để sắt sẽ kết tủa với asen thành một hợp chất (dựa trên khả năng kết tủa cộng kết của sắt với asen tạo ra hợp chất không tan). Sau đó sẽ dùng bể lọc cát để loại hợp chất này ra khỏi nguồn nước.

KS Lê Phương Hiền cho biết, cô chọn đinh làm nguồn sắt bổ sung bởi đinh là một vật liệu vừa rẻ tiền, vừa dễ kiếm. Có đơn giản như thế thì người dân mới áp dụng được phương pháp của cô chứ nếu vật liệu mà “hiếm có khó tìm” thì chắc người dân có muốn cũng phải... bó tay.

KS Lê Phương Hiền và các cộng sự đã áp dụng thực tế phương pháp này tại 4 bể lọc cát của 4 hộ gia đình tại xã Dũng Tiến, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây. Tuy kết quả ban đầu không ổn định, nhưng sau khi tính toán và thay lại lượng đinh cần bổ sung thực tế cho từng bể, hiệu quả loại asen của các bể đã dần tăng lên và ổn định hơn. Hàm lượng asen trong nước đầu ra dưới tiêu chuẩn của Bộ Y tế.

Nguồn nước ngầm ở nhiều nơi đang bị nhiễm thạch tín, đó là một thực tế. Nhưng không chịu bó tay trước thực trạng này, các cơ quan chức năng của Việt Nam đang có nhiều nỗ lực để nhằm giảm thiểu tình trạng này mà việc nghiên cứu các phương pháp khoa học để nhằm loại bỏ asen ra khỏi nguồn nước là một trong những nỗ lực đó. Hàng ngày, hàng giờ trong các phòng thí nghiệm, các nhà khoa học Việt Nam đã và đang tiếp tục nghiên cứu để tìm ra các phương pháp “made in Việt Nam” với mục đích đảm bảo sức khỏe và chất lượng sống của người dân một cách tốt nhất.