Vì sao phụ nữ Mông lại tìm đến cái chết bằng lá ngón?

Chủ tịch UBND xã Tà Xùa huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La, Mùa A Sềnh (33 tuổi), kể cho tôi nghe một trường hợp vừa mới tự tử bằng lá ngón.

“Nạn nhân là Lù Thị Mo, 18 tuổi, con gái Lù Pó Của ở bản Tà Xùa C (cùng bản với Chủ tịch Hội Phụ nữ xã, chị cũng tên Mo nhưng là Thào Thị Mo). Mo về làm dâu nhà Thào A Xúa ở bản Tà Xùa A, cạnh UBND xã, thời gian đã hơn 2 năm. Sáng hôm ấy, Mo dậy nấu cơm cho nhà chồng ăn bình thường, đến khoảng 9h, Mo bảo với mọi người rằng Mo vừa ăn lá ngón, Mo chết đây.

Được nửa đường xuống bệnh viện huyện, mình bảo dừng lại xem sức khỏe của Mo thế nào, thì thấy mặt Mo sưng to lên như miệng gùi đựng chè, tím mọng như sim chín trên đồi, sờ vào người thì thấy Mo đã tắt thở; mọi người lại buồn bã cáng Mo về như bao lần cấp cứu những đứa khác cũng tự tử bằng lá ngón...".

 ...Sềnh kể: “Đã ăn lá ngón thì khó cứu sống lắm vì chỉ cần ăn 2 lá thôi thì sau 20 phút... đã chết”.

Chủ tịch Sềnh tiếp: Lù Thị Dinh (ở xã Phiên Ban), Dinh tự tử vào tháng 5/2002, khi chưa đầy 18 tuổi và đã có 1 con. Chồng Dinh là Lù A Lù ở bản Tà Xùa C, kể lại với mọi người rằng: Buổi sáng hôm ấy, Dinh đang băm rau lợn, thì bảo chồng: "Con nó... ra váy tao rồi, tao ra suối gột đây" (nhưng thực ra lúc đó con của Dinh vẫn còn đang ngủ trên giường bên bếp lửa bập bùng trong nhà)... Dinh đi, chồng đợi mãi không thấy về liền đi tìm... Năm ngày sau, mới tìm thấy Dinh chết bên ao cá nhà anh Lù A Chống, tay vẫn còn cầm mấy lá ngón.

Chị Thào Thị Mo - Chủ tịch Hội phụ nữ xã Tà Xùa dạy con gái "người Mông chúng ta nên nói không với lá ngón".

Một trường hợp xấu số khác đó là Mùa Thị Lâu (18 tuổi), tại bản Háng Đồng A; chồng là Thào A Lứ tại bản Chống Trà. Đôi bạn này được hai bên gia đình tổ chức cưới cho khá to. Vậy mà sau cưới ít ngày, Mùa Thị Lâu tìm đến cái chết dại dột cũng bằng lá ngón. Cái chết của Lâu do một việc thật không đáng có một chút nào, bố chồng Lâu chỉ bảo: “Chồng con còn trẻ, cần phải đi học tiếp, tháng 9 tới cho nó (A Lứ) đến trường...”. Lâu nghĩ: để chồng đi học thế thì ở nhà buồn lắm, thế là Lâu đi tự vẫn!

Lý giải vì sao phụ nữ Mông ở một xã lại tự tử bằng lá ngón nhiều như vậy? Chủ tịch Sềnh nói rằng: Trước hết, người phụ nữ Mông do kết hôn quá sớm dẫn đến chưa đủ độ chín để gánh vác việc gia đình, khi cưới nhau về họ vấp phải những khó khăn nhất định, không vượt qua nổi. Thứ hai, người phụ nữ Mông phải làm quá nhiều công việc, từ ruộng nương, con cái... đến chuyện bếp núc nên dễ nảy sinh suy nghĩ chán sống. Mặt khác, do ít được học hành, trình độ nhận thức của một số chị em còn hạn chế.

Đặc biệt phải kể đến tính tự ái trong người phụ nữ Mông rất cao, chẳng hạn vợ bảo chồng vào rừng lấy củi giúp mình mà người chồng lại lười, nói không, cũng có thể khiến họ tự ái và tìm đến cái chết.

Một cán bộ địa chính xã Tà Xùa và cũng là tấm gương trồng rừng nổi tiếng của tỉnh Sơn La, anh Lù A Sáy cho biết thêm, đồng bào Mông ở xã còn giữ một lệ: Không bao giờ cho phép người con dâu được ngồi ăn cơm, hay ngồi cùng chiếu với bố chồng, cũng như leo lên thang gỗ trong nhà; nếu bố chồng chết phải đối xử với anh chồng tương tự như đối xử với bố chồng. Khi nhà có khách người vợ cũng không được ngồi tiếp cùng chồng.

Chị Lò Thị Ướm - Phó chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ huyện nói: "chúng tôi đã từng nói rõ với chị em rằng: “Tội gì chúng ta phải chết, nếu có khó khăn gì hãy đến với chúng tôi”, và quả thật cũng đã có những chị gặp bế tắc trong cuộc sống đã tìm đến với Hội...”

Chị Ướm mong muốn rằng, huyện sớm tiến hành việc xóa mù và chống tái mù chữ cho tất cả phụ nữ, nhất là phụ nữ người Mông trong huyện để chị em có thể tiếp cận được những tiến bộ, bỏ hủ tục trong đó có việc ăn lá ngón dẫn đến những cái chết thương tâm cho gia đình, làng bản. Mong thế đấy, nhưng huyện lấy kinh phí ở đâu để làm việc đó, thật là một bài toán khó.

Còn trong một báo cáo (tham luận chương trình 5) của Hội Liên hiệp Phụ nữ Bắc Yên về Chống bạo lực gia đình và nâng cao vị thế phụ nữ có tổng kết một con số về chị em phụ nữ tự tử: “Năm 2002 có 6 vụ, năm 2003 có 7 vụ...”, như vậy chỉ trong hai năm 2002 - 2003 đã có đến 13 vụ và đều dùng lá ngón. Báo cáo cũng khẳng định: “Nguyên nhân của các vụ tự tử đều do bị chồng ngược đãi hoặc bị gia đình ép duyên”.

Khi chúng tôi đang chuẩn bị tạm biệt Bắc Yên, một huyện vùng cao đã từng đi vào thi ca với nhân vật Mị trong “Vợ chồng A Phủ” đại diện cho các cô gái Mông sớm được giác ngộ đi theo Cách mạng, chống lại quan lang - phìa tạo với những hủ tục lạc hậu... thì lại hay tin: Mùa Thị Song, người con gái Mông ở bản Tà Xùa A lấy chồng ở bản Cáo A xã Làng Chếu đã ăn lá ngón... “ra đi”! Lý do “ra đi” của chị thật oan uổng. Chị có thai từ khi nào chẳng hay, do phải làm nương nhiều quá, bị sẩy thai. Chị mệt không lên nương được, thế là bà mẹ chồng mắng mỏ “Mày ốm vờ ốm vịt...”. Bị xúc phạm, chị đã tìm đến... lá ngón!