Về nơi thiên đường... mỏ đá

Người dân gọi vùng đá Kông Âang, Kông Chro, Gia Lai là vùng đá "trời cho" bởi nơi đây có nhiều mỏ đá đẹp một cách tự nhiên. Cách quốc lộ 19 từ thị xã An Khê đi về phía nam khoảng chừng 25km, chi chít những mỏ đá lộ thiên đẹp như tranh. Những hòn đá bazan cao to và vuông vắn nhô lên khỏi mặt đất chồng thành núi cao vút như ai đó sắp đặt sẵn.

Do nắm được sự quý giá của nguồn lợi từ tài nguyên đá bazan ở đây nên Công ty Viet-Stone, 100 vốn nước ngoài đầu tiên ở Gia Lai xin được cấp phép thành lập. Năm 2004, nhà máy có trị giá ban đầu 700.000 USD của Công ty Viet-Stone Gia Lai đặt tại xã Kông Âang, Kông Chro, Gia Lai chính thức đi vào hoạt động với chức năng chính là khai thác và chế biến đá bazan xuất khẩu.

Theo báo cáo của Công ty này, trong hai năm đầu (2005-2006) đã sản xuất trên 6.100 tấn đá bazan xuất khẩu, doanh thu gần 18 tỉ đồng. Để hợp lý hóa nguồn đá khai thác đưa vào chế biến, ông Tobias lập ra Công ty TNHH Đá Thiên Nhiên do bà vợ Việt tên Hoàng Thị Miên đứng tên.

Đây là cách để lách luật nhằm hợp lý để được UBND tỉnh Gia Lai cấp phép khai thác khoáng sản. Vì nếu cấp phép khai thác khoáng sản cho Viet-Stone doanh nghiệp 100 vốn nước ngoài thì thẩm quyền thuộc về Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Đáng nói nữa là nguồn đá quý này lại được Công ty TNHH đá Thiên Nhiên, đơn vị cung cấp nguyên liệu chính cho Công ty Viet-Stone Gia Lai bán cho một số cá nhân vận chuyển đi ngoài địa phương tiêu thụ.

Trong báo cáo với Văn phòng Chính phủ và Bộ Tài nguyên Môi trường, UBND tỉnh Gia Lai cho rằng: Giá trị xuất khẩu của Viet-Stone đạt 17,7 tỉ đồng (2005-2006) nhưng tiền mua nguyên liệu đầu vào chỉ hết 318,9 triệu đồng và không phải nộp ngân sách.

Rõ ràng Viet-Stone và Đá Thiên Nhiên đã thông đồng chuyển giá, không minh bạch tài chính, giá giao đá giữa hai Công ty rất thấp so với thị trường, làm cho tỉnh mất tài nguyên mà không đạt được hiệu quả gì trong việc giải quyết công ăn việc làm, cải thiện đời sống người dân địa phương.

Cũng từ những lý do ấy mà năm 2007, UBND tỉnh Gia Lai đã quyết định không gia hạn giấy phép khai thác mỏ đá bazan đối với Công ty TNHH Đá Thiên Nhiên sau thời hạn đã cấp là 3 năm (2004- 2007).

Câu chuyện này đã khiến doanh nghiệp phản ứng, khiếu nại nhưng phía UBND tỉnh Gia Lai vẫn không thể giải quyết khác khi xem xét tính liên quan các vấn đề về phát triển kinh tế- xã hội ở địa phương phải gắn với việc giải quyết các vấn đề an sinh xã hội, đặc biệt là tạo công ăn việc làm, xóa đói giảm nghèo cho đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ.

Bị tước giấy phép nhưng mỏ đá Tiến Thịnh vẫn hoạt động.

Ngay sau thu hồi phép hết hạn và không cấp phép gia hạn mới cho Công ty TNHH Đá Thiên Nhiên, ngành chức năng tỉnh Gia Lai đã cấp phép cho DNTN Hiệp Lợi tiến hành khai thác mỏ đá trên và chế biến đá bazan theo quy định.

Ông Phan Văn Trung - Phó Chủ tịch UBND huyện Kông Chro, tỉnh Gia Lai cho biết, ở địa bàn huyện có tất cả 13 doanh nghiệp và cơ sở khai thác đá bazan nhưng đến thời điểm hiện tại chỉ còn 6 đơn vị được phép khai thác chế biến.

Theo quy định của UBND tỉnh Gia Lai khi cấp phép khai thác, chế biến đá cho các doanh nghiệp và cơ sở kinh doanh ở địa bàn Kông Chro, yêu cầu không được vận chuyển đá thô ra khỏi địa bàn ngoài tỉnh. Tuy nhiên, quá trình thực hiện, vì sự lợi nhuận riêng mà một số cơ sở vẫn lén lút bán đá thô cho các cá nhân để vận chuyển đi ngoài tỉnh tiêu thụ.

Trước thực trạng này, phía UBND huyện Kông Chro đã thành lập đoàn liên ngành của huyện để kiểm tra giám sát việc chấp hành của các cơ sở khai thác đá, đặc biệt là không cho phép vận chuyển đá thô chưa chế biến ra khỏi vùng để bán.

Phía tỉnh Gia Lai cũng thành lập đoàn kiểm tra liên ngành do Chi cục Quản lý thị trường tỉnh làm trưởng đoàn, tiến hành kiểm tra, kiểm soát ở các mỏ đá. Tuy nhiên, thực tế đá bazan thô vẫn lọt ra khỏi địa bàn hàng ngày và tuồn về Bình Định tiêu thụ.

Theo Phó Chủ tịch UBND huyện Kông Chro, Phan Văn Trung, từ đầu năm đến nay, đoàn liên ngành huyện phát hiện xử lý 21 trường hợp vi phạm việc khai thác vận chuyển đá trái phép, đã tịch thu hàng trăm m³ đá bán đấu giá. Đội Quản lý thị trường số 2, phụ trách 4 huyện phía đông Gia Lai, trong đó có Kông Chro cũng cho biết, ngày 22/9/2008 đã phát hiện 3 xe ôtô đầu kéo biển kiểm soát 77H-6963; 77H-6510; 77H-8855 vận chuyển 36m³ đá bazan thô từ Kông Chro đi Bình Định nên đã bị lập biên bản thu giữ.

Trước đó, ngành chức năng tỉnh Gia Lai ra quyết định thu hồi giấy phép hoạt động khai thác khoáng sản của DNTN Tiến Thịnh và Cơ sở khai thác đá Thái Bình Minh (Kông Chro, Gia Lai). Theo đó, tỉnh Gia Lai cũng quyết định xử phạt vi phạm hành chính DNTN Tiến Thịnh 9,5 triệu đồng; Cơ sở khai thác đá Thái Bình Minh 9,5 triệu đồng; Công ty TNHH Đào Kỳ 20 triệu đồng và DNTN Phương Khanh 15 triệu đồng (cùng ở Kông Chro, Gia Lai).

Đáng nói là mặc dù DNTN Tiến Thịnh đã bị tước giấy phép khai thác từ lâu nhưng ngày 22/10, tôi có mặt tại mỏ đá này và chứng kiến cảnh xe ô tô tải ra vào tấp nập vận chuyển đá rời mỏ, cùng với đội quân hàng chục người bốc đá, khai thác đá nhộn nhịp. Khi hay tin có người quay phim, chụp ảnh mỏ đá hoạt động trái phép này, một phụ nữ chạy xe máy đến la chửi và có những lời lẽ thiếu văn hóa.

Cùng với mỏ đá của DNTN Tiến Thịnh, các mỏ đá của Công ty TNHH Đào Kỳ, Đại Việt, Phú Thành ở Kông Chro cũng đang từng ngày tận thu đá bằng mọi cách. Đá được lấy đi một cách vội vã, bỏ lại những bãi đất nham nhở, đầy hầm hố ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sinh thái và cuộc sống người dân trong khu vực. Các thợ đá khắp nơi đến đây cho rằng, họ chỉ biết đến làm thuê, ăn chia sản phẩm, còn các quan hệ đối phó khác đều do chủ lo.

Theo báo cáo của UBND dân huyện Kông Chro, 9 tháng đầu năm nguồn thuế huyện thu từ hoạt động của 13 cơ sở khai thác đá ở địa phương chỉ chưa đầy 1 tỷ đồng. Con số tiền thuế ít ỏi này không đáng là bao so với lượng đá bazan mất đi từ nơi đất này. Đá bazan ở Kông Chro, Gia Lai đang từng ngày cạn kiệt, nhưng cuộc sống mưu sinh của người dân bản địa không cải thiện được đáng kể.

Điều này thật sự là nỗi lo của chính quyền, các ngành chức năng ở huyện Kông Chro và tỉnh Gia Lai hiện nay trong quá trình cấp phép khai thác khoáng sản ở địa phương gắn với mục tiêu giải quyết công ăn việc làm, đảm bảo an sinh xã hội cho người dân tộc thiểu số tại chỗ. Được biết, chủ trương của UBND tỉnh Gia Lai đang chỉ đạo ngành chức năng tiến hành sắp xếp lại hoạt động của các mỏ đá ở Kông Chro, để có cấp phép mới phù hợp, đáp ứng các yêu cầu đặt ra. Tuy nhiên, trong thời gian chờ đợi thì đá bazan ở Kông Chro vẫn đang "chảy máu" từng ngày