“Ông Nobel Việt Nam”

TS Nguyễn Hữu Ninh hiện là Chủ tịch Hội đồng Quản lý Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục và Phát triển môi trường (CERED) thuộc Liên hiệp Các hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam; đồng thời, ông cũng là giảng viên uy tín của Trường ĐH Quốc gia Hà Nội. Biết tin ông Ninh là đồng tác giả của cuốn sách, tôi đã chọn cách đến tận nhà để chúc mừng ông nên đến hơi muộn.

TS Ninh sinh ra trong một gia đình ở Hà Nội, năm nay ngoại ngũ tuần, tóc bạc, và nói rất nhanh. Các cụ từng “thầu” cả cái chợ Đồng Xuân của Hà thành; bà ngoại TS Ninh từng 3 lần bỏ tiền háo hức lặn lội vào tận kinh thành Huế để xem... mặt vua, tận mục kinh đô tráng lệ bên dòng Hương Giang. Bà đi xem mặt vua rồi về kể cho hàng xóm, cho con cháu nghe chơi thế thôi.

Bà là một khách du lịch rủng rỉnh tiền của nước ta, từ cái ngày mà ngành du lịch và các tiểu xảo “khai thác du lịch” của Việt Nam còn là một cái gì xa xôi như cung Quảng chị Hằng. Khi cậu bé Ninh ra đời, nhà lúc nào cũng có hai “người giúp việc”, có xe đạp Pơ-giô, có đài để nghe. Cậu bé đi học, sáng ngồi chung lớp với chúng bạn nghe cô giảng. Chiều đến đúng cái lớp đó, đứng trên bục giảng, giúp cô giáo bổ khuyết kiến thức, luyện đọc luyện tính cho các bạn cùng trang lứa.

Học giỏi, được đi gặp Bác Hồ, xem Đoàn văn công Tân Cương của Trung Quốc sang biểu diễn. Và, cậu bé Ninh được vinh dự đi du học ở Hungary từ năm 17 tuổi, học liên tục, học triền miên đến mức muộn cả việc lấy vợ.

“Hồi học ở Hungary, nhiều cô Việt Nam, Hungary, Ba Lan, Đức thích tôi lắm. Tôi cũng thích các cô ấy. Nhưng tôi đã gác chuyện yêu đương lại. Gác một cách thật sự, để làm tất cả vì khoa học. Đúng là phải gác lại và phải hy sinh để mà học. Tuổi trẻ là thời gian thiên thần nhất để dành cho việc học, bể học vô tận. Chúng tôi ăn, ngủ trong phòng thí nghiệm”.

Ngoài kho kiến thức có được nhờ xả thân với chuyện học, ông Ninh còn được trời phú cho giọng nói truyền cảm, khả năng diễn thuyết bằng tiếng Việt, tiếng Anh lưu loát. Ông từng diễn thuyết khắp các châu lục, từng có mặt ở hàng chục quốc gia “dâng” các bản báo cáo về biến đổi khí hậu toàn cầu, khiến cho khán thính giả nể phục một nhà khoa học Việt nhỏ thó mà tinh tường.

Năm 2002, ông Ninh từng vinh dự nhận bằng tiến sĩ khoa học danh dự về vấn đề biến đổi toàn cầu do Vương quốc Anh trao tặng. Thế giới coi ông là nhà khoa học hàng đầu của Việt Nam ở lĩnh vực này.

Chả thế mà, khi thực hiện chương trình “Người đương thời” về “Ông Nobel Việt Nam” Nguyễn Hữu Ninh, BTV Tạ Bích Loan của VTV đã mời khán giả cả nước thưởng thức giọng đọc truyền cảm của ông Ninh bằng việc mời TS Ninh... đọc một văn bản với lời lẽ thống thiết liên quan đến số phận một hòn đảo kỳ diệu và bài toán bảo vệ những giá trị hoang sơ của địa cầu.

Thật khó và thật vô duyên khi đem so sánh những thành quả đã đoạt giải Nobel, xem cái nào “to” hơn cái nào, cái nào làm thế giới đẹp hơn so với cái nào. Và cũng thật khó kể hết giá trị đóng góp của ông Ninh đối với ICCP. Chỉ biết ông và các đồng nghiệp đã dùng máy soi, quét để “scan” toàn bộ quả đất, để "bắt bệnh" quả đất vẫn hằng quay tròn của chúng ta, tìm “bệnh” và chữa trị, hô hào đồng loại cùng chữa trị.

Một trong 3 tập của IPCC mà ông Nguyễn Hữu Ninh là đồng tác giả.

“Tôi có ông bạn làm Vụ phó một vụ rất to của nước ta, đang khỏe phăm phăm, một ngày ông đi chiếu chụp, scan lại cơ thể, và phát hiện ra một khối u khủng khiếp. Nếu không chữa trị nhanh thì sẽ ung thư và tử vong. Nhưng bình thường, rõ ràng, hằng ngày mải nghe nhạc, mải tính chuyện được mất, bia bọt, ông không bao giờ hình dung mình đang ôm một cục bệnh “tử thần”. Đấy, công việc của chúng tôi với quả đất cũng là như vậy. Là những bác sĩ tìm bệnh và chữa bệnh cho quả đất, bầu khí quyển, để nhắc và giúp con người tránh được những thảm họa hủy diệt do biến đổi khí hậu” - TS Nguyễn Hữu Ninh bộc bạch.

Quả đúng là như vậy, mấy thập niên qua, loài người đã nói quá nhiều về “thế giới nạn” biến đổi khí hậu gây hiệu ứng nhà kính. Và, khoảng hai chục năm qua, cả tổ chức tên là: Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu của Liên Hiệp Quốc (gọi tắt là IPCC) đã được thành lập để nghiên cứu, vận động, khống chế sự nóng lên của trái đất.

Hàng triệu người có lương tri, cả hô hào, cả biểu tình dữ dội (đôi khi quá khích) để làm sao cắt giảm lượng khí thải, làm sao bảo vệ môi trường, kiềm chế quá trình biến đổi khí hậu, tránh băng tan, nước biển dâng cao, bão lũ, hạn hán đã, đang và sẽ làm trái đất đảo điên. Ông Ninh là thành viên trong cộng đồng “ăn cơm ngô lo chuyện thế giới” kia.

Công việc không mới. Hơn 2.000 nhà khoa học của thế giới đã góp sức, góp trí tuệ biên soạn một cuốn sách được vinh danh là công trình mang tầm thế kỷ, mang tên “Báo cáo lần thứ tư – Biến đổi khí hậu 2007”, dày 3.000 trang, do IPCC chủ trì. TS Ninh cùng khoảng 10 tác giả khác đã tham gia viết chương về châu Á. Trong công trình này, sự đóng góp của ông là khả kính, đáng ghi nhận.

Ông Ninh đã có 20 năm nghiên cứu về biến đổi khí hậu ở Việt Nam và nhiều quốc gia. Ông đã viết bản báo cáo về biến đổi khí hậu ở châu Á, cho cuốn sách được trao giải Nobel kể trên, ròng rã gần 3 năm trời, liên tục trao đổi, bàn bạc, kiểm tra chéo tư liệu với các chuyên gia ngoại quốc. Đặc biệt, ông có niềm tin sắt son vào tầm vóc cũng như tính khoa học của những gì mình viết ra sẽ đóng góp thiết thực cho cuộc sống.

Sẽ đắp đê lớn dọc bờ biển Việt Nam trước thảm họa nước biển dâng cao?

Riêng phần tham gia viết về châu Á, ông Ninh đã phải đi thực tế rất nhiều, từ Trà Cổ rừng dương đến Cà Mau rừng đước, đi khắp các nước Lào, Campuchia... để thu thập và phân tích tư liệu.

Ông đặc biệt nhấn mạnh đến yếu tố phân tích tư liệu, chứ không chỉ là đo gió, đo nước, xem trời mưa hay trời nắng, xem bão lũ sẽ đến đâu và phá vỡ những cửa sông nào. Mà vấn đề là phải bàn xem bà con sẽ sống ra sao trong bối cảnh đó, mùa vụ cấy cày ra sao, đắp đê ngăn sóng biển hay di dân lên non cao mà ở. Chúng ta và con cháu chúng ta phải ứng xử thế nào với môi trường, khí hậu.

Phải nâng cao nhận thức về biến đổi khí hậu cho dân và cho cả các nhà lãnh đạo. Thảm họa thiên nhiên đến, sự tàn sát môi trường đến, thiên nhiên sẽ quay lại trả miếng con người ra sao, và khi đó, người nghèo là những người phải “lĩnh mũi tên độc do biến đổi khí hậu” đầu tiên như thế nào. Những người giàu lên nhờ kiếm lợi nhuận trên sự phá hoại môi trường kia, không lẽ họ cứ mãi nhởn nhơ “sống chết mặc bay, tiền thầy bỏ túi” thế ư (?!). Nghĩa là, ông Ninh luôn nhấn mạnh ý nghĩa xã hội, tấm lòng vì nhân loại, tính ứng dụng của công trình nghiên cứu biến đổi khí hậu. Những điều đó, phải được đặt lên hàng đầu.

Sự thực thì giờ đây, bà con, các quan chức và các nhà khoa học ở Việt Nam đã thừa nhận một sự thật: Việt Nam có hai thành phố ven biển là Hải Phòng, TP HCM, được liệt vào danh sách 10 thành phố bị ảnh hưởng nặng nề nhất do những hậu quả của biến đổi khí hậu trong vòng 20 đến 50 năm nữa.

Bộ Tài nguyên - Môi trường Việt Nam đã chính thức thừa nhận, trong thập niên tới, khoảng từ năm 2010 đến 2020, nhiệt độ trung bình của Việt Nam sẽ tăng không dưới 1,5^oC - tăng nhiều nhất là vùng Việt Bắc và Tây Bắc.

Khí hậu nóng lên, là nó báo hiệu những thảm họa thiên nhiên, nó báo hiệu rằng lỗ thủng tầng ôzôn đã lớn và nó chỉ có thể lớn thêm với tốc độ ngày càng đáng sợ thôi.

Sự nóng lên hơn 1^oC trên nền nhiệt độ trung bình không đơn giản là việc chúng ta chỉ phải bỏ bớt một tấm áo hay ở trần đóng khố đi cho nó mát, hay tốn thêm ít tiền bật điều hòa nhiệt độ. Mà là Hải Phòng, hay TP HCM sẽ ngập tràn nước biển vào cái “giờ G” kia, các vựa lúa lớn nhất của Việt Nam sẽ biến mất. Bão lũ sẽ nhiều hơn, kéo dài hơn, sẽ vỡ đê, nước sẽ đỏng đảnh phá tan bờ bãi, hình thành những con sông, cửa sông mới. Con người sẽ côi cút và lơ ngơ mất còn trước cơn thịnh nộ của đất trời.

Chẳng đâu xa, năm 2007 vừa qua là một minh chứng. Thống kê của cơ quan chức năng Việt Nam, trong suốt 20 năm qua, thiên tai ở Việt Nam, cứ đều đặn năm sau nhiều hơn... năm trước.

Không có ai hù ai, không ai thích nói chuyện to tát ở bàn giấy về những thảm họa thiên nhiên để tỏ ra mình quan trọng trong trường hợp này. Sự thật nhãn tiền do biến đổi khí hậu gây nên, nó sẽ làm biến đổi thế giới này, sẽ biến tất cả những cuộc chiến tranh, sự xung đột giữa các nhóm lợi ích trở nên nhỏ bé đi.

Loài người hãy chung tiền, chung sức, chung quyết tâm chính trị để làm sao phanh hãm quá trình nóng lên của trái đất. Mọi người sinh ra đã không bình đẳng, nhưng nay họ buộc phải bình đẳng trước những tai ương ở mức “sống hay không sống” của biến đổi khí hậu toàn cầu.

Ông Ninh đưa ra sự thực rất ám ảnh: nếu châu Âu không lo cho người châu Phi, hệ lụy của biến đổi khí hậu là nước biển dâng, đất đai của người châu Phi sẽ bị ngập hết, nhiều cộng đồng sẽ tràn qua Địa Trung Hải vào châu Âu sinh sống. Châu Âu sẽ sớm biến thành... một châu Phi mới.

Người châu Âu, họ không có cách nào khác, “trái đất này là của chúng mình”, chúng mình không cùng bảo vệ, giờ nó ngập tràn trong nước biển, chỗ chưa ngập chúng ta phải chia nhau mà chung sống hòa bình thôi. "Anh" châu Âu cũng sẽ không đủ súng đạn ngăn chặn dòng người  ở vùng đất bị ngập tràn lên vùng đất cao hơn tìm sự sống.

Ngay ở Việt Nam, Chính phủ cũng đã giao cho Bộ Tài nguyên - Môi trường làm đầu mối, kết hợp với các Bộ khác để chuẩn bị chương trình mục tiêu quốc gia, rồi tiến tới có một chiến lược quốc gia về nhằm thích ứng với những diễn biến của tình trạng biến đổi khí hậu.

Theo ông Ninh, dự kiến, trong quý 2 năm 2008 này, các cơ quan phải trình lên Thủ tướng Chính phủ thông qua bản dự thảo đó, để chính phủ có một chương trình tổng thể. Các cuộc họp này liên quan tới 18 Bộ, ban, ngành, cùng với tất cả các địa phương. Đó là một vấn đề rất lớn.

Điều nữa, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cũng đã xem xét việc đắp đê dọc biển của Việt Nam, đồng thời trồng rừng ngập mặn ngoài đê. Con đê này, nếu sớm ra đời, nó sẽ là con đê của nhận thức, con đê ngăn chặn những hành xử thiếu  hiểu biết với môi trường, khí hậu.

Bởi, biến đổi khí hậu và những tai ương của nó, đã hiện diện lừng lững ở dạng “mắt thấy tay sờ”, hiện diện bằng chính các thảm họa giết chết nhiều người và phá hủy nhiều tài sản, phố xá, làng mạc – chứ không phải là câu chuyện huyễn tưởng ở trên mây xanh.

Ở thế giới và ở Việt Nam, biến đổi khí hậu đã là câu chuyện thời sự cực nóng, nếu ai còn thờ ơ, nghĩa là họ đang "tự sát" và thiếu trách nhiệm với đồng loại. Có lẽ, đó cũng là một trong những lý do để cuốn sách về Biến đổi khí hậu của gần 2.000 nhà khoa học trên thế giới trong đó có TS Nguyễn Hữu Ninh được nhiều nước đánh giá cao.

(Còn tiếp)