Người nữ cựu binh đi tìm đồng đội

Quá khứ hào hùng

Người phụ nữ có gương mặt phúc hậu, phong cách dân dã ấy vốn là đứa con thứ hai trong một gia đình nông dân nghèo có sáu chị em gái ở vùng căn cứ cách mạng gắn liền với địa danh núi Bé, núi Chai, hóc Mít, hóc Cau ở xã Hòa Xuân Tây, huyện Đông Hòa. Ông bà nội hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Pháp, bố mẹ cũng là đảng viên kỳ cựu thời đó.

Sau chiến dịch mùa xuân Mậu Thân 1968, chị Nhân vẫn còn là một cô bé chăn bò tuổi 16, nhưng nhờ bố mẹ và các cô chú hướng dẫn, nên sớm tham gia đào hầm chông ven núi và rải truyền đơn phản chiến.

Một buổi sáng giữa mùa hè năm 1968, trong lúc cô bé Nhân đang rải truyền đơn từ đồn lính Nam Triều Tiên ngược lên chùa Thầy Bảy theo chỉ đạo của người chú là ông Hồ Trung - một cán bộ cách mạng ở cơ sở, thì bị một toán lính địch chặn bắt, áp giải vào tận chân núi để tra khảo. Không chỉ đánh đập, bọn chúng còn dùng dao lê cắt một vết sâu ở tai trái, nhưng cô bé chăn bò không hề khai báo sự thật, nên đến chiều tối bọn lính phải trả tự do sau khi đe dọa đủ điều.

Hai năm sau đó, chị Nhân thoát ly lên chiến khu tham gia Đội du kích xã Hòa Xuân. Đầu xuân năm 1972, chị được điều động về Đại đội 167 pháo binh, thuộc Bộ chỉ huy Quân sự tỉnh Phú Yên. Những ngày đóng quân ở Suối Ché, xã Sơn Long, huyện Sơn Hòa, chị được huấn luyện sử dụng súng cối và trở thành nữ pháo thủ số 1 ở Trung đội cối 82 ly. Cuối tháng tư năm đó, đơn vị lần lượt di chuyển về buôn Ma Ché, Ma Đát rồi xuống suối Hòa Bình, xã Sơn Định, huyện Sơn Hòa.

Trận đánh đầu tiên đầy ắp kỷ niệm đối với chị Nhân là đêm 12/4/1972, trung đội nữ được lệnh pháo kích vào trụ sở quận Đồng Xuân, tiêu diệt 16 tên địch, phá hủy 1 xe quân sự và 1 khẩu cối 81 ly, đồng thời chiếm lĩnh trận địa Hòn Bưa. Địch điên cuồng điều máy bay quân sự phản kích bằng những loạt đạn rốc két, nên 12 lần trung đội nữ phải thay đổi trận địa để chiến đấu, tiêu diệt thêm 14 tên địch, trong đó có 4 lính Nam Triều Tiên.

Trong cuộc tổng tiến công giải phóng miền Nam, với vai trò khẩu đội trưởng, Thượng sĩ Hồ Thị Nhân cùng đồng đội trực tiếp đánh vào cứ điểm Cầu Cháy ở xã Hòa Mỹ Đông, huyện Tây Hòa vào sáng 19/3/1975, rồi chuyển hướng chiếm lĩnh núi Hương, lần lượt pháo kích, hỗ trợ các đơn vị bộ binh đánh chiếm cứ điểm Hòn Kén.

Và sau 21 ngày đêm chiến đấu đã chặn đứng đoàn xe quân sự của địch từ Tây Nguyên rút xuống đồng bằng trên đường số 7, góp phần cùng các đơn vị vũ trang giải phóng thị xã Tuy Hòa trong ngày 1/4/1975. Trong vòng 7 năm kể từ khi hình thành, Trung đội nữ cối 82 ly đã tham gia 251 trận đánh, tiêu diệt và bắt sống gần 1.300 lính địch, phá hủy 10 máy bay, trên 200 súng cối và hàng trăm xe quân sự khác.

Chị Hồ Thị Nhân trong chuyến thăm Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Hành trình đi tìm đồng đội

Đất nước thống nhất, Thượng sĩ Hồ Thị Nhân đi học bổ túc văn hóa, rồi đảm trách công tác huấn luyện quân sự ở Đại đội 5, Bộ chỉ huy Quân sự tỉnh Phú Yên. Tháng 3/1977, chị được chuyển ngành về Trường Nghiệp vụ thủy lợi 2 rồi sang Trường Bổ túc công nông Bắc Phú Khánh, Phòng Giáo dục huyện Tuy Hòa.

Cuối năm 1994, chị Nhân nghỉ hưu khi đang ở độ tuổi 42, nên UBND thị trấn Phú Lâm, huyện Tuy Hòa  - nay là phường Phú Lâm, TP Tuy Hòa tín nhiệm phân công làm ủy nhiệm thu thuế công thương nghiệp. Đến cuối năm 2005, chị Nhân về huyện Đông Hòa sinh sống và đảm trách công việc Phó Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã Hòa Vinh.

Đề cập đến hành trình đi tìm đồng đội, chị Nhân nhớ lại: "Cuối năm 1996, bốn người con đã trưởng thành, nhiều đêm tôi thức trắng hồi tưởng lại những năm tháng chiến tranh và thấy lòng mình day dứt khi nghĩ tới đồng đội còn nằm lại ở chiến trường xưa, nên đã quyết định dành dụm tiền lương hưu, trợ cấp thương binh và lương hợp đồng nhân viên ủy nhiệm thu thuế để mở cuộc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ".

Một mình chị Nhân mang ba lô, đi xe máy ngược vùng Tây Bắc Phú Yên, rồi đi bộ vượt đồi, lội suối, băng rừng ở xã Xuân Long, huyện Đồng Xuân để tìm mộ vợ chồng liệt sĩ Hồ Đức Bằng, Trung đội trưởng súng cối 120 ly và nữ pháo thủ Trần Thị Liễu hy sinh trong những trận đánh quyết tử với địch vào cuối tháng 4/1972.

 Thời gian và nhịp sống thanh bình đã khiến cho chiến trường xưa thay đổi quá nhiều, nên chị phải lưu lại ở đó nhiều ngày, dò hỏi người dân địa phương, tự vẽ lại sơ đồ hiện trạng, đánh dấu những điểm mốc cần thiết. Nhờ sự hỗ trợ của đồng đội cũ đang sinh sống ở Khánh Hòa, Thanh Hóa, Thái Bình, lần thứ ba trở lại Xuân Long, chị Nhân tìm được mộ anh chị Bằng - Liễu. Hài cốt anh Bằng được gia đình đưa về quê ở Thanh Hóa, chị Liễu chỉ còn người mẹ mù lòa ở Hòa Mỹ Tây, huyện Tây Hòa, nên chị Nhân đưa hài cốt về Nghĩa trang liệt sĩ Đông Tác và lo cúng giỗ mỗi năm.

Sau chuyến đi đó, chị Nhân tiếp tục hành trình tìm kiếm mộ của 5 chiến sĩ trong một khẩu đội 12,7 ly đã hy sinh ở xã Xuân Phước. Cứ thế, những ngày nghỉ cuối tuần, chị Nhân lặng lẽ đi tìm hài cốt liệt sĩ bằng ký ức chiến tranh và nghĩa tình đồng đội. Nhiều chuyến đi bất thành, vết thương cũ tái phát và lắm khi cảm sốt, đau đầu do trái gió, trở trời, nhưng người nữ cựu binh vẫn hướng tới những địa danh lịch sử mà chị đã từng chiến đấu.

Tìm được phần mộ nào, chị liên hệ với gia đình liệt sĩ hoặc cơ quan chức năng để bốc hài cốt đưa về cải táng ở nghĩa trang hay quê nhà theo nguyện vọng của thân nhân.

Chị Nhân tâm sự: "Mỗi lần tìm được mộ đồng đội, tôi vui lắm. Nhưng khi nhìn thấy những mẩu xương và kỷ vật còn lại, ký ức trỗi dậy khiến tôi không cầm được nước mắt".

Đến nay, nữ cựu binh Hồ Thị Nhân đã tìm kiếm và quy tập hài cốt 10 liệt sĩ. Đó là vợ chồng anh chị Hồ Đức Bằng - Trần Thị Liễu; liệt sĩ Nguyễn Thị Cảnh, ở xã Hòa Đồng, huyện Tây Hòa; Phạm Thị Nhẹ, ở xã Hòa Xuân, huyện Đông Hòa, tỉnh Phú Yên; Nguyễn Xuất, ở TP Hải Phòng; Bùi Văn Mo, Bùi Văn Chiểm, Bùi Văn Toán ở Hòa Bình; Nguyễn Văn Hường ở Thanh Hóa; Phạm Đình Ất, ở Quảng Nam và một liệt sĩ vô danh mà chị đang nỗ lực tìm kiếm thân nhân.

Chia tay nữ cựu binh Hồ Thị Nhân, tôi thật sự cảm phục khi biết chị vẫn đang tiếp tục những cuộc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Cho dù sức khỏe giảm sút, kinh phí cho mỗi chuyến đi phải trông chờ vào tiền lương hưu và trợ cấp thương binh, nhưng tình cảm và tấm lòng của chị luôn hướng về đồng đội còn nằm lại ở chiến trường xưa. Chị luôn coi đó là trách nhiệm thiêng liêng, là mệnh lệnh trái tim của những người đang biết sống đẹp và trân trọng quá khứ lịch sử hào hùng