Đi tìm cây "thuốc khoẻ" ở Gia Lai

Tết Ất Dậu năm nay, nhà các "sếp" ở Gia Lai rượu ngoại, bia "xịn" đều… ế. Thay vào đó là một thứ rượu… "bình dân". Hay nói đúng hơn là một thứ củ và rễ cây ở rừng đem ngâm rượu, nhưng người ta đồn rằng công dụng của nó đem lại hết sức đặc biệt. Một anh bạn của tôi "quảng cáo".

Thật may mắn trong những ngày Tết, tôi được một người bạn thân hiện đang giữ một chức kha khá ở phố núi đem ra giới thiệu một loại rượu "đặc biệt" như thế. Rượu quý nên anh bạn giấu ở trong tủ kín, chỉ rót ra bình một ít để tiếp khách quý.

Tôi cạn ly và nhận ra mùi vị của một loại sâm, hơi đăng đắng, ngọt ngọt và kèm theo hương thơm dễ chịu nên nói: "Sâm Ngọc Linh ở Kon Tum chứ gì mà lạ?". Anh bạn thấy tôi quả quyết như vậy liền cười và rót thêm ly nữa: "Uống ly thứ hai rồi đoán lại xem sao". Lần này tôi uống chậm hơn lần trước, ngâm nghe ở lưỡi, chắp ở môi rồi khẳng định: "Đúng là sâm rồi, mùi vị này không thể là thứ khác được!".

Đến lúc này thì anh bạn không giấu tôi nữa mà mở tủ bưng nguyên cả bình rượu 2 lít đặt lên bàn rồi nói: "Cây sức khỏe của đồng bào BahNar đấy, chỉ ở rừng KBang mới có". Anh bạn còn giới thiệu thêm rằng khi mệt mỏi, uống thứ này vào khỏe ra nhanh, tăng cường sinh lực cho con người…

Cần có sự kiểm định về cây "thuốc khỏe"

Những ngày cuối tháng 2, tôi lặn lội về huyện KBang - Gia Lai để tìm hiểu sự thật về cây "thuốc khỏe" lan truyền này. Nghe nói Chánh văn phòng UBND huyện KBang rất rành về cây thuốc này nên tôi tìm gặp để hỏi chuyện, anh bảo: "Tôi không biết gì về nó, chỉ nghe nói khỏe, có người biếu nên tôi cũng uống". "Có khỏe thật không anh?" - Tôi hỏi. Chánh văn phòng bảo: "Khỏe chứ, nhưng nếu uống nhiều thì nóng và không tốt".

Dứt câu, anh đi sang phòng khách mang ra một ít rượu ngâm cây thuốc ấy mời tôi: "Uống thử một ly cho biết". Tôi xin chụp ảnh loại cây ngâm rượu ấy, anh không cho và chỉ tôi đến tìm một người khác rành hơn về chuyện này.

Nhờ có người chỉ dẫn, tôi đã vượt qua hơn 60 cây số đường rừng về làng Kon Lốc, xã Đắk Rong, huyện KBang để gặp thôn phó Đinh Mân. Nghe tôi giới thiệu mình là nhà báo đi tìm hiểu cây "sức khỏe", Đinh Mân cười thật lòng và nói: "Có gì lạ đâu mà tìm hiểu, cây này dân địa phương mình uống từ trước đến giờ".

Chính Đinh Mân và cả những người dân BahNar ở đây cũng không hiểu nó là cây gì, chỉ biết rằng người xưa truyền lại: "Pơgang bơran giúp cho con người khỏe mạnh", thế là từ thế hệ này truyền sang thế hệ tiếp theo mà dùng. Theo tiếng BahNar, Pơgang là cây thuốc, bơran là sức khỏe.

Theo một số người dân địa phương, có 2 loại cây uống khỏe, có mùi vị sâm gần giống nhau, đó là Pơgang bơran (cây thuốc sức khỏe) như đã nói trên và cây "sâm cau". Cây "sức khỏe" có lá giống lá cây nghệ nhưng nhỏ hơn, củ (rễ) nhỏ màu vàng nhạt gần như củ sâm và có ở vùng núi cao Kon Ka Kinh.

Loại thứ hai giống cây sâm cau nên người ta tạm gọi là "sâm cau". Cây này có lá và thân giống loài cây thủy trúc (một loài trúc cảnh), rễ dùng để uống màu nâu sẫm có ở vùng rừng núi Kon P'Ne (KBang).

Từ trước đến giờ người dân địa phương chỉ đào những loại cây này về sắc uống, nhưng khi một số người Kinh dùng ngâm rượu uống thì đã trở thành thứ hàng hóa có giá trị cao. Lúc đầu chỉ 20.000 đồng/kg tươi, nhưng sau đó càng khan hiếm và lên đến cả trăm ngàn đồng. Theo phán đoán của nhiều người, có thể đây là cây thuộc dòng họ sâm