Một “lệ làng” bất thường

Con gái không được mang họ cha

Tục lệ này đã diễn ra ở Sơn Đồng từ bao đời nay, đến mức nếu có hỏi các cụ bô lão trong làng cũng không ai nắm rõ bởi họ không được tiền nhân truyền miệng lại. Các bút tích cổ và gia phả không hề có dòng nào liên quan đến cái lệ làng đặc biệt này. Vì đã là lệ làng nên đời trước làm thế nào thì đời sau cứ thế mà làm theo.

Ở Sơn Đồng chỉ có hai dòng họ chính là họ Nguyễn và họ Trần. Đối với dòng họ Trần thì tất cả con trai và con gái đều được mang họ của cha. Chỉ riêng với dòng họ Nguyễn thì lại được chia ra nhiều chi khác nhau như: Nguyễn Trí, Nguyễn Doãn, Nguyễn Viết, Nguyễn Đức, Nguyễn Bá… Thế nên để phân biệt người của các chi khác nhau người ta đã lấy tên đệm của dòng họ để làm họ cho con gái. Và chỉ bố với con trai mới được mang dòng họ gốc.

Chính vì tục lệ lạ lùng đó mà ở Sơn Đồng có tới gần bốn mươi dòng họ khác nhau. Một gia đình bốn người mà có tới ba dòng họ là chuyện rất bình thường. Bố và con trai một họ, mẹ một họ và con gái một họ.

Cụ Nguyễn Trí Tách là một trong những bậc cao niên nhiều tuổi nhất trong làng, thế nhưng khi được hỏi về tập tục này cụ cũng lắc đầu không biết: “Tôi không biết nó được bắt đầu từ đời nào nhưng chắc cũng phải vài trăm năm rồi. Người dân ở đây quan niệm họ Nguyễn chỉ là họ mượn, còn tên đệm của dòng họ mới là họ thật. Ví dụ như dòng họ của tôi là Nguyễn Trí, thì Trí mới lạ họ thật. Thế nên mới có chuyện dùng tên đệm của dòng họ để làm họ cho con gái. Như thế sẽ phân biệt được người con gái ấy là của dòng họ nào”.

Những hệ lụy được báo trước

Cũng bởi cái tập tục lạ lùng này mà người dân xã Sơn Đồng đã bao phen cười ra nước mắt. Trò chuyện với một Công an viên của xã Sơn Đồng, anh này cho biết: “Mỗi ngày chúng tôi phải tiếp nhận hàng chục hồ sơ được gửi về từ các trường tiểu học, phổ thông cơ sở và trung học cơ sở để yêu cầu xác minh lại thân nhân cho các em nữ vì họ bố với họ con không giống nhau. Việc này không chỉ mất thời gian mà còn tốn kém về cả tiền bạc nữa. Nhưng để chấm dứt ngay là điều không thể vì hiện tượng này còn quá phổ biến”.

Mặc dù là bậc cao niên nhưng ông Tách rất ủng hộ việc đặt họ con gái theo họ cha.

Hầu hết những phụ nữ ở Sơn Động nếu không thoát ly ra khỏi lũy tre làng thì sẽ thấy chuyện họ của mình không giống họ của cha là chuyện rất bình thường và không có gì đáng nói. Nhưng nó sẽ là rất thấm thía cho những ai đi làm ăn, sinh sống và học tập ở xa nhà.

Con gái của trưởng thôn Sơn Đồng Nguyễn Trí Phúc là Trí Thị Hiền đã từng bật khóc khi ngày đầu tiên nhập học Trường Đại học Sư phạm trên Hà Nội, hồ sơ đã bị trả về vì họ bố và họ con không giống nhau. Hiền đã ra sức giải thích với bộ phận làm hồ sơ của trường nhưng họ không tin và không chấp nhận. Sau cùng Hiền đã xin được về lại địa phương để xác nhận “mình đúng là con của bố mình”.

Một trường hợp khác còn bi đát hơn nhiều, đó là trường hợp của chị Doãn Thị Khánh là con gái của ông Nguyễn Doãn Khoát. Trước kia, chị Khánh ở quê làm nông nghiệp, sau đó nhờ một người chú đang sinh sống trong Sài Gòn xin một xuất vào làm công nhân cho một công ty xuất nhập khẩu và chế biến hải sản.

Lần đầu tiên được “xuất ngoại” lại thoát cảnh làm nông nghiệp nên chị Khánh vui lắm, thế nhưng niềm vui chưa được bao lâu thì ngày đầu tiên đi làm chị đã nghe tin như sét đánh bên tai rằng, hồ sơ của chị không minh bạch nên công ty không dám nhận. Thân gái quê mùa lặn lội đường xa, biết bao hứng khởi cho ngày đầu khởi nghiệp giờ tan tành mây khói. Nếu chấp nhận quay về mà không trở lại nữa thì xôi hỏng bỏng không mà quay về xin giấy xác nhận rồi lại quay vào thì quá tốn kém.

Bà Đức Thị Thịnh buồn vì đứa cháu gái mang họ bố.

Suy đi tính lại mất mấy ngày liền cuối cùng chị Khánh quyết định quay về xin giấy rồi trở lại công ty mà mình đã xin việc. Vạn sự khởi đầu nan của chị thật quá lận đận, căn nguyên cũng chỉ tại cái tập tục lạ lùng quê chị mà ra.

Cô giáo Doãn Thị Oanh, giảng viên Trường Đại học Thương mại Hà Nội, quê gốc ở Sơn Đồng, Hoài Đức đã chia sẻ một kỷ niệm khó quên trong đời mình cũng vì liên quan đến dòng họ: “Lần đó tôi bảo vệ luận án thạc sĩ, suýt nữa thì bị hội đồng giám khảo không cho bảo vệ chỉ vì họ của tôi và họ của bố tôi không trùng nhau. Tôi đã phải tự bảo lãnh cho mình và xin được xác nhận ở địa phương sau”.

Lệ làng nên được dẹp bỏ

Thường thì, luật vua vẫn thua lệ làng. Thế nhưng nếu cái lệ làng ấy không còn phù hợp với một xã hội văn minh hiện đại thì thiết nghĩ nên cần loại bỏ. Có thể, xưa những người ở Sơn Đồng không mấy ai thoát khỏi lũy tre làng nên không thấy cái “lệ” nơi mình đang sống là bất thường. Thế nhưng với hầu hết những bé gái đang ở độ tuổi đi học và với những phụ nữ đang lập nghiệp nơi khác sẽ thấy cái lệ của làng mình gây cho họ quá nhiều phiền toái.

Có lẽ vì thế mà vài năm trở lại đây, một số gia đình ở Sơn Đồng đã ý thức được điều này nên hoặc là họ đặt họ cho con gái theo đúng họ của cha, hoặc với nhiều trường hợp đã trót đặt họ con gái theo tên đệm của cha thì đã đi cải chính lại tên họ.

Ông Tách và đứa cháu gái đã được mang họ bố.

Năm trước, ông Nguyễn Trí Tách đã tự đi làm thủ tục cải họ cho hai đứa cháu nội là Trí Ngọc Linh và Trí Phương Mai thành Nguyễn Trí Ngọc Linh và Nguyễn Trí Phương Mai. Ông Tách chia sẻ: “Từ lúc được đổi lại họ, đưa đứa trẻ đi học tự tin hơn hẳn. Trước đó, bạn học của chúng ở địa phương khác thường hay trêu trọc về cái họ “không giống ai” của chúng. Bản thân tôi thấy việc đổi lại họ con gái giống với họ của cha là điều rất cần thiết và nên làm sớm để tránh phiền phức sau này”.

Trái với quan điểm của ông Tách, bà Đức Thị Thịnh (bố đẻ là Nguyễn Đức Hùng) lại thấy buồn buồn khi đứa cháu gái mới sinh của bà được đặt họ giống hệt họ bố. Bà bảo: “Thế là mất họ rồi cô chú ạ. Bố nó là Nguyễn Trí cơ mà thì nó phải có họ là Trí chứ. Bao đời nay vẫn thế giờ lại đi đổi họ tôi cứ thấy nó thế nào ấy”.

Những năm gần đây chính quyền xã Sơn Đồng đã rất tích cực vận động người dân bỏ cách đặt họ theo tập tục để tránh những phiền toái về sau. Và hầu hết người dân nơi đây cũng đã nhận thức được điều ấy nên đã dần dần làm theo. Tuy nhiên bên cạnh sự hưởng ứng nhiệt tình của tầng lớp trẻ thì những bậc cao niên có vẻ vẫn còn bảo thủ, tiếc nuối và muốn giữ lệ làng cho những đời sau…