Thanh kỳ khả ái

Định Công, lá cờ đầu ngành Nông nghiêp, điển hình tiên tiến của cả nước trong những năm bao cấp. Định Công tựa vào dãy Quan Yên nằm ngay kề Ngã Ba Bông nơi hợp lưu của dòng sông Chu và sông Mã. Nơi con gà gáy ba huyện nghe. Ba huyện ấy là Yên Định, Vĩnh Lộc, Hoằng Hóa. Từ nơi đây đường thủy lẫn bộ đều tiện để nối với trung tâm kinh tế Tư Phố nổi tiếng của đất Cửu Chân cổ xưa. Nơi đây cũng chính là nơi người Anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh, tức Bà Triệu, cất tiếng khóc chào đời!

Thiên hạ có lẽ chỉ chú mục vào hai địa danh là Đền Bà Triệu ở Núi Tùng thuộc xã Triệu Lộc của huyện Hậu Lộc nơi Bà tuẫn tiết trong cuộc huyết chiến với tướng nhà Ngô Lục Dận. Một địa danh nữa là nơi bà cũng anh trai Triệu Quốc Đạt dấy binh khởi nghĩa ở Núi Nưa Nông Công, còn gọi là Na Sơn Na Sơn nắng quện mây  trời/ Tấm gương Bà Triệu còn ngời sử xanh. Cả hai địa danh này đã được Nhà nước công nhận di tích lịch sử là phải lắm!

Nhưng còn Định Công Quan Yên?

Còn nhớ năm cuối 70 đầu 80 của thế kỷ trước, đám báo chí chúng tôi mỗi lần được mời về Định Công thường hướng ống kính lẫn chú mục vào đám lợn người ta bắt hoặc mượn tạm của dân nhốt chung vào khu trại chăn nuôi (vì lạ hơi nên chúng thường cắn nhau bươu đầu sứt tai) để các báo nhất loạt ca bài ca điển hình chăn nuôi tiên tiến! Rồi lại chú mục vào mỗi góc nhà, mỗi bàn nước những chiếc phích Rạng Đông, phích Tàu đỏ chói sáng loáng mà đội quân của Sở Thương nghiệp mang lên cho các hộ mượn để khách tham quan thấy được đời sống của dân ở điển hình tiên tiến Định Công ngày một đổi mới! Rồi chúng tôi nhất loạt cùng ca bài ca làng ta di động nên có đất mình cày... Không phải là ca từ trong một ca khúc nổi tiếng thời ấy nữa mà đã thành khẩu hiệu, thành phong trào, thành hành động. Mấy làng trù mật của Định Công khi ấy đã phải tháo dỡ để di chuyển vào trong núi nói là để dành đất canh tác! Bao nhiêu việc lớn thay trời đổi đất sắp xếp lại giang sơn... Khi ấy chúng tôi đâu biết một di tích đã tồn tại không biết là mấy trăm năm trên đất Định Công trên dãy núi Quan Yên đã bị đám thanh niên xung kích có trách nhiệm bài trừ mê tín dị đoan hăng hái phá tan tành sạch bách chỉ có vài ngày. Đó là ngôi Đền thờ Bà Triệu linh thiêng trên sườn núi Quan Yên trông xuống dòng sông Mã mênh mang!

Chỗ thờ Bà Triệu ở Định Công.

...Cũng có mấy bận đảo qua Định Công nhưng vội vàng tốc táo. Mãi vừa rồi tôi mới có dịp thư thư chầm chậm được. Thảng thốt nghĩ đến sự mầu nhiệm của thời gian, của sự quên lãng. Toàn bộ dãy Quan Yên đã xanh liền lại những mảng lở loét của công việc khai sơn lập ấp hơn ba mươi năm trước. Xóm Phú Sơn tên mới của mấy làng phải di dời vào núi có hơi người lẫn sự quần cư chăm bẵm nay đã ngằn ngặt một sắc xanh trù phú. Ngậm ngùi biết thêm ông Đắc đã là người thiên cổ.

Ông Đắc Bí thư Đảng ủy xã Định Công nổi tiếng ngày ấy, ông vốn nổi tiếng sát dân gần dân. Gương mặt khắc khổ của người quen với nắng gió đồng bãi bao lần gương mặt ấy đã sáng rỡ trong ánh đèn ghi hình khi những vị lãnh đạo cấp trên vỗ vai đồng chí là người đưa mọi người lên chủ nghĩa xã hội... Năm 1990, dong chiếc xe đạp qua đò Định Công để sang Vĩnh Lộc, tôi bất ngờ gặp lại ông Đắc chính là người chở đò.  Ông cười hề hề khi cùng ngậm ngùi lại chút chuyện cũ chưa đưa được mọi người lên CNXH thì chừ hẵng đưa mọi người qua cái sông này đã... Năm sau, tôi qua thì ông Đắc đã trúng thầu cái cầu phao qua sông không phải chở đò nữa. Cổng nhà ông có hai chữ sinh khí bằng chữ Hán đắp. Có lần ông bị chi bộ kiểm thảo vì khuyết điểm mê tín dị đoan. Chả là ngày sóc ngày vọng rằm mồng một quen lệ từ thuở ông bà, vợ ông kín đáo thắp hương. Đồ cúng chỉ là nải chuối hoa quả lấy ở vườn nhà. Thắp nén hương cho ấm nhà ấm cửa. Nhắc lại chuyện tháo dỡ Đền Bà Triệu ở núi Quan Yên, tôi thấy mắt ông như có sương có khói. Ông chả có quyền hành gì khi đó. Lệnh trên thì phải làm thôi... 

Lệnh trên? Lệnh nào vậy? Thành văn hay bất thành văn? Tôi chợt nhớ trong tập công báo xuất bản mới đây, người ta đã tỷ mẩn biên kê lại sự tử tế của hệ thống luật pháp Nhà nước ta về việc trân trọng di sản văn hóa và lịch sử. Thời điểm vận nước như trứng để đầu đẳng lo đối phó với những thù trong giặc ngoài thế mà ngay ngày 23/11/1945, Hồ Chủ tịch lo xa đã tiên liệu cho những nông nổi này khác của một cuộc cách mạng. Người đã ký Sắc lệnh số 65 về việc bảo tồn cổ tích.

Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Xét rằng việc bảo tồn cổ tích là việc rất cần cho công cuộc kiến thiết nước Việt Nam:

...Điều 4. Cấm phá hủy đình, chùa, đền, miếu hoặc những nơi thờ tự khác như cung điện thành quách, cũng như lăng mộ chưa được bảo tồn. Cấm phá hủy những bia ký, đồ vật, chiếu sắc văn bằng, giấy má, sách vở có tính cách tôn giáo nhưng có ích cho lịch sử mà được bảo tồn...

Từ bấy cho đến nay, 65 năm đã trôi qua, chưa có một một Sắc lệnh một Luật nào phủ định lại Sắc lệnh ấy mà chỉ có những Nghị định, những Luật làm phong phú sinh sắc thêm!

Vậy mà sự nông nổi, nôn nóng lẫn bặm trợn ấy chỉ ít năm sau lại tái phát! 

Khéo khen cho con mắt tinh đời của tiền nhân đã chọn được mạch núi cụt của dãy Quan Yên chồm đến sát sông Mã này thì dừng để đặt Đền Bà. Thời đã lăng lắc ấy, khi mới dấy binh, nghĩa quân của Bà đã cho đào trong hẻm núi này một cái hầm. Đêm đêm le lói ánh nến rồi từ thẳm sâu có tiếng gần tiếng xa

Có Bà Triệu tướng/ Vâng lệnh trời ta/ Trị voi một ngà/ Dựng cờ mở nước/ Lệnh truyền sau trước/ Theo gót Bà Vương. Nhờ đó mà cả vùng đồn ầm lên là núi Quan Yên biết nói báo hiệu cho dân chúng hay rằng Bà Triệu là thiên tướng giáng trần giúp dân cứu nước. Vậy nên hàng ngũ nghĩa quân thêm lớn, thanh thế thêm to.

Ngôi đền thiêng này được dựng tự khi nào? Trước khi tới đây, đã tỷ mẩn hỏi các nhà chức việc cùng vài cơ quan quản lý văn hóa ở tỉnh nhưng có cảm giác ngôi đền từ lâu đã biến mất khỏi hệ thống sổ sách địa bạ của chính thể này? Lại tỷ mẩn hỏi vài cụ cao niên lẫn thanh niên của Định Công. Người trẻ thì nhìn chúng tôi vẻ thương hại rằng muốn đến Đền Bà Triệu thì phải qua sông Mã về Hậu Lộc mà hỏi (ý họ chỉ Đền Bà Triệu ở núi Tùng nơi Bà tuẫn tiết) Còn người già thì có nhớ mang máng địa điểm đền trên Quan Yên nhưng lâu rồi không có điều kiện đến và tuyệt nhiên không biết được đền có tự bao giờ! Chỉ biết, từ thuở ông bà cha mẹ họ rồi cụ kị của họ nữa thì ngôi Đền Bà Triệu tại quê nhà đã có rồi.

Bây giờ hình bóng ngôi đền thiêng vẫn đang hiện diện tại đây qua một gian thờ tạm bợ. Nhưng gian thờ tre lá ấy lại bị quây kín mít bằng những thanh luồng. Chỉ có đàn bò thẩn thơ gặm cỏ quanh đền. Tôi lộn xuống mé dốc hỏi một ngôi nhà sát đường. Nhà ông Trịnh Văn Cộng. Ông cho biết, từ ngày đền bị phá, trên cái nền trơ thổ địa ấy, mới 8 năm nay thôi, mấy cụ trong làng đã bảo con cháu dựng cho các cụ tạm một gian thờ để cúng tế không thì tủi vong linh Bà. Dịp tế lễ gì đó thì các cụ mới dỡ những thanh luồng ấy ra. Nhưng cũng lạ, khách thập phương không hiểu sao lại biết ngôi đền tạm bợ nơi cuối đất cùng non này đã tìm đến đây thắp hương.

Có lẽ muốn tìm lại vóc dáng ngôi đền thiêng nơi Bà phát tích thì phải ngó kỹ thêm hai cây đa cổ thụ mé trước đền. Những u mấu và những đoạn hõm sâu vào gốc tố cáo thứ thụ mộc này tuổi tác cũng đã vài trăm niên. Tôi để ý hàng chục bát hương đặt trong hõm cây hốc cây chân hương vun đầy. Hương nào vậy? Của dân làng? Của khách thập phương? Trông nể và kính thật đấy nhưng nói dại mồm chỉ vài bát hương hóa từ lòng gốc đa này thì nguy cơ hỏa hoạn rất cao. Hai gốc thụ mộc này mà hóa mà bị thiêu trụi coi như mất chứng tích một thuở một thời? Cây cũng là một thứ di tích. Lại thảng thốt ngó thêm cụ rùa bằng đá tạc từ đời nảo đời nào dáng rất khéo, trên lưng lại cũng chi chít chân hương. Đằng sau mé túp lều thờ, hiển hiện một cái nền chứng tích của một thời đền bị phá chả phải là xa! Nền đền ăn tiếp với mạch đá nổi như vân mây càng làm tăng thêm vẻ uẩn súc của đền.

Chưa dám nói là khuất dạng nhưng đã lùi tít xa một thời nông nổi. Nơi Bà Triệu dấy binh và tuẫn tiết đã được Nhà nước chứng cho di tích văn hóa thì hà cớ gì nơi Bà Triệu phát tích, ngay chính trên quê hương Bà lại không có mảnh bằng công nhận di tích? Dường như đã quá hội đủ những thiên thời địa lợi nhân hòa. Dân Việt nói chung và dân Định Công đây thuần hậu và phép tắc chỉ chờ danh có chính thì hương khói thuận thôi. Một tấm bằng công nhận di tích cứ cho là cấp tỉnh đi cũng được (với lại cấp Trung ương cũng chả eo hẹp gì mà không ban cho quê nhà Bà Triệu đây một cái sắc phong?). Tiền trích ra từ khoản hợp pháp của ngân sách cộng với tiền công đức của dân lẫn xã hội hóa, trộm nghĩ chả mấy chốc mà nơi đây sẽ hiển hiện một ngôi đền thiêng. Hương khói từ đền sẽ tấu cáo với vong linh tiền nhân, danh nhân những trót ăn năn của một thời lầm lỗi. Hương khói Đền Bà Triệu này cũng nối cái mạch du lịch tâm linh chỉ non hai cây số đường nữa thôi là khách sẽ đến xã Định Thành ngay bên Định Công để đến quê của vị trạng nguyên nước Nam thời Bắc thuộc Khương Công Phụ.

(Xem tiếp kỳ II trên Chuyên đề ANTG GT tháng 6, số ra ngày thứ hai 7/6/2010)