Phiếm luận về cái nhan đề

1. "Tác giả nên biến mất sau khi viết xong để khỏi làm phiền bước đi của văn bản". Đó là một câu mà nhà văn, nhà ký hiệu học nổi tiếng người Italia, ông Umberto Eco, đã viết trong "Lời tái bút cho Tên của đóa hồng" ("Tên của đóa hồng" - một tiểu thuyết của U.Eco).

Ông lập luận: "Người viết truyện không nên cung cấp những diễn giải cho tác phẩm của mình, nếu không, họ đã không viết tiểu thuyết - một cỗ máy nhằm sản sinh những diễn giải".

Là tác giả của tập tiểu luận có tên "Tác phẩm mở", Umberto Eco chủ trương nhường quyền tạo nghĩa tác phẩm cho độc giả: chính là từ quá trình đọc văn bản mà mỗi cá nhân người đọc, bằng sự tích lũy văn hóa, bằng vốn sống, bằng gu thẩm mỹ riêng... sẽ có được tác phẩm cụ thể của mình, không phải ai cũng giống ai, và càng không cần thiết phải giống với dự đồ ý nghĩa của chính tác giả. Nhà văn hoàn thành tác phẩm, thế là xong! Anh ta không cần phải nói gì thêm nữa, chuyện còn lại là của người đọc.

"Nhưng một trong những ngăn trở chính cho việc thực hiện nguyên tắc đạo đức này, chính ở sự thể là một cuốn tiểu thuyết phải có một nhan đề. Một nhan đề, khổ thay, đã là một chìa khóa diễn giải". Umberto than phiền như vậy. Vấn đề nằm ở đây: cái nhan đề có phải bao giờ cũng là chìa khóa tốt giúp giải mã tác phẩm hay không? Câu trả lời: Có và không.

2. Có, trong trường hợp nhan đề tác phẩm giống như sự rút gọn đến cùng toàn bộ nội dung tác phẩm. Hãy cứ tưởng tượng câu chuyện mà nhà văn viết ra là một khối dung dịch.

Vậy là qua bao màng lưới của sự sàng lọc tính toán từ phía tác giả, khối dung dịch ấy keo dần lại, cuối cùng nó kết tinh trong một cái tên mà tác giả chọn làm nhan đề cho tác phẩm (cũng có không ít trường hợp nhan đề được hình thành ngay từ đầu, như một y hướng chủ đạo, và toàn bộ tác phẩm được viết theo ý hướng chủ đạo ấy. Trên thực tế, không mấy người đọc lại bỏ qua gợi ý?

Từ những cái tên như "Đỏ và đen", "Chiến tranh và hoà bình", nếu họ muốn thực sự giải mã tác phẩm của Stendal và Lev Tolstoy (có thể xếp vào đây cả các nhan đề tác phẩm thuộc văn học Việt Nam - số lượng sẽ là rất lớn - ví như "Đám cưới không có giấy giá thú" của Ma Văn Kháng, "Cõi người rung chuông tận thế" của Hồ Anh Thái, hoặc "Thiên thần sám hối" của Tạ Duy Anh...).

Thường thì đây là những tác phẩm ít nhiều đều mang tính luận đề - từ một cốt truyện cụ thể với những hoàn cảnh xã hội cụ thể, những số phận con người cụ thể, tác giả muốn hướng tới một nhận thức khái quát: một vấn đề của dân tộc, thời đại, thậm chí toàn nhân loại.

Trong những trường hợp như vậy, một nhan đề vừa sát hợp với nội dung tác phẩm, vừa độc đáo, sẽ thực sự là một chìa khóa diễn giải quan trọng mà tác giả trao cho người đọc để họ vững tin bước vào thế giới của tác phẩm.

3. Nhưng đôi khi nhan đề tác phẩm lại giống như một sự lộn trái của cái nội dung mà nó thâu tóm. "Mặt trận miền Tây yên tĩnh" (bản tiếng Việt là "Phía Tây không có gì lạ") của Eric Maria Remarque và "Sông Đông êm đềm" của Mikhail Solokhov hẳn sẽ là hai trong số những ví dụ tốt nhất để bàn về khía cạnh này.

Có cái gì là êm đềm ở vùng sông Đông trong cơn bão táp cách mạng? Có ai trong số những người lính tham chiến trong Đại chiến thế giới thứ hai lại cảm thấy yên tĩnh hay quen thuộc đến bình thản với cảnh chết chóc khủng khiếp? Không gì cả! Không ai cả!

Đó là câu trả lời dứt khoát của bất cứ ai đã đọc hai tác phẩm nói trên. Họ sẽ thấy cái nhan đề là đối nghịch - thậm chí là sự giễu nhại - với nội dung tác phẩm. Và nó là một điều gì đó thật ấn tượng: nó găm chặt trong ký ức của họ, một lần cho mãi mãi.

Phải chăng, cách đặt nhan đề kiểu này lại không phải là biểu hiện cho một phần tài năng của các bậc thầy? Tất nhiên, nhiều văn gia làng nhàng cũng đã học lỏm "độc chiêu" này. Song cái nhăn mặt của Đông Thi thì có bao giờ giống với cái nhăn mặt của Tây Thi!

Nguyên nhân là ở chỗ: tác phẩm của họ chán phè, và khi mà nội dung đã không có gì đáng nói, thì việc loay hoay đi tìm một cái tên ấn tượng cho tác phẩm chắc chắn sẽ chẳng có nghĩa lý gì hết (điều này đúng trong mọi trường hợp của câu chuyện về nhan đề tác phẩm mà chúng ta đang bàn).--PageBreak--

4. Trong cả hai trường hợp nói trên - nhan đề phản ánh thuận chiều và nhan đề phản ánh nghịch chiều với nội dung tác phẩm - dù sao, cái nhan đề vẫn cứ là một gợi ý cho việc đọc tác phẩm. Và điều đó hẳn khiến Umberto Eco thấy phiền lòng.

Ông thích những nhan đề "vô tư" hơn - những nhan đề đã bị tước đi mọi ý nghĩa chìa khóa, những nhan đề tồn tại chỉ đơn giản để người ta tiện gọi tên tác phẩm và không lầm lẫn giữa nó với các tác phẩm khác. Ông viết: "Những nhan đề tôn trọng người đọc nhất chính là những nhan đề rút lại chỉ còn là cái tên riêng đặt cho nhân vật chính, như kiểu David Copperfiel hoặc Robinson Crusoe...".

Có thể mở rộng kiểu nhan đề này bằng cách dung nạp thêm các nhan đề vẫn có tên nhân vật chính của truyện trong đó, nhưng đã được bổ sung thông tin về nghề nghiệp của nhân vật (Bác sĩ Zhivago), về gia thế của nhân vật (Con gái viên đại úy), về hành động của nhân vật (Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn), hoặc nhiều hơn nữa (Don Quijotte - nhà quý tộc tài ba xứ Mantra)...

Quả thực, có đem kính hiển vi ra soi những nhan đề kiểu này, người ta cũng khó mà tìm thấy giữa chúng và nội dung tác phẩm một gợi ý để đọc, dù là mỏng manh nhất. Nhiều khi ta còn phải "ngã ngửa" vì hình như nhan đề đã đánh lừa chúng ta, "một sự can thiệp không vô tư dành cho độc giả" - như Umberto Eco nhận xét.

Này nhé: "Lão Gorio" thì chủ yếu là thiên anh hùng ca về Rastinag, "Anna Karenina" thì bỏ sót mất triết gia Levin - nhân vật phát ngôn cho tư tưởng của bá tước Tolstoy, "Ba người lính ngự lâm" thì té ra là câu chuyện về chàng ngự lâm thứ tư! Đây là "một sự nhầm lẫn sang cả", hay phải chăng là cách "tung hỏa mù" của tác giả đối với người đọc?

5. Câu chuyện nhan đề còn nhiêu khê hơn nữa khi mà cái tên đóng đanh vào cuốn sách lại không phải do tác giả quyết định (nghĩa là anh ta sẽ không phải chịu trách nhiệm về vấn đề này trước dư luận: anh bảo nhan đề của tôi dở ư? Xin hãy ông xuất bản!).

Trường hợp này thì đúng là đã thỏa mãn Umberto Eco một cách "hoàn toàn": tác giả đã biến mất, cái nhan đề - chìa khóa đâu phải của anh ta! Mà thường thì đây là câu chuyện về một nhan đề B (của ông chủ xuất bản) thay thế cho một nhan đề A trước đó (của tác giả). Để làm gì? Để đánh vào tâm lý tò mò của số đông độc giả, để sách bán chạy hơn và đem lại doanh thu cao hơn.

Có cái lạ là "tập đoàn" những nhan đề B này rất thường khi bốc lên mùi vị của chuyện tình ái. Thì đây: "Cái lò gạch cũ" của Nam Cao bị biến thành "Đôi lứa xứng đôi", "Nỗi buồn chiến tranh" của Bảo Ninh lại thành ra "Thân phận của tình yêu", và còn vô số ví dụ tương tự khác nữa (có lẽ chăng, giống như chất muối trong bữa ăn hàng ngày, gia vị ái tình chưa bao giờ khiến cho thiên hạ phát ngán!).

6. Có thể nói về chuyện nhan đề của tác phẩm văn học ở nhiều chi tiết hơn nữa. Thậm chí có khi còn phải coi nó là một câu hỏi lớn đối với các nhà văn. Thực tế của nhiều năm nay cho thấy, một bộ phận không nhỏ trong giới sáng tác văn chương ở Việt Nam tỏ ra khá lười nhác và cẩu thả trong việc đặt tên cho tác phẩm: Anh đẻ ra một đứa con, song anh nóng vội vơ váo một vài chữ nghĩa để định danh cho đứa con ấy, không cần biết cái tên có hay không, có ý nghĩa không, có "độc" không.

Hẳn nhiều người sẽ bào chữa: cốt yếu là tác phẩm có hấp dẫn không, có giá trị không, có neo lại trong bộ nhớ của người đọc không; còn cái nhan đề ư, không quan trọng, vì đôi khi chúng ta nhớ rất rõ một cốt truyện, một chi tiết mà chịu không thể nào nhớ được tên tác phẩm là gì? Thật ra, đây là biểu hiện của thái độ chạy trốn lao động đặt tên.

"Tác phẩm văn học bắt đầu từ cái tên" - hình như Puskin đã nói câu này. Nhận định ấy cho thấy rất rõ một điều: nhan đề của tác phẩm, ấy chính là một bộ phận không thể tách rời khỏi chỉnh thể tác phẩm.

Do vậy mà tìm nhan đề cho tác phẩm cũng chính là một phần hữu cơ trong việc tác giả trình tác phẩm của mình ra với công chúng. Coi nhẹ hay trăn trở với việc đặt tên, ở một phương diện nào đó, là dấu hiệu cho biết về mức độ đậm nhạt trong tính chuyên nghiệp của một nhà văn