Những “kho thóc khuyến học” giữa rừng già

Nậm Tung không đơn độc

Mươi năm trước, nhắc đến Trạm Tấu, người ta hay nghĩ đến cảnh phá rừng, đốt nương làm rẫy, cuộc sống chầm chậm như trong “Tỏa Nhị Kiều” của cụ Xuân Diệu, đến nỗi, bản nhạc vùng cao phát kèm theo những hình ảnh về ruộng bậc thang cũng… chậm rãi, buồn buồn càng khiến Trạm Tấu, Mù Cang Chải đã xa xôi càng thêm xa xôi ngay từ trong… ý nghĩ.

Tôi đến Trạm Tấu khi nắng bắt đầu chuyển sang màu nước cuối của ấm trà bị mấy ông lực điền ham uống. Qua Phòng giáo dục huyện, chị cán bộ làm công tác văn phòng hồ hởi như gặp người nhà: “Sếp trưởng, sếp phó đi cùng đoàn công tác từ buổi sáng thị sát mấy điểm trường sâu xa lắm, phải mai mới về; nếu nhà báo không ngại thì đi cùng một cán bộ trẻ…”. Cái duyên đến với Pá Hu của tôi bắt đầu như thế!

Những bữa cơm của học sinh điểm trường xã Trạm Tấu.

Ngược trở lại con đường liên huyện theo hướng ra thị xã Nghĩa Lộ tròn trịa 11km, điểm trường Pá Hu nằm ngay phía dưới… chân con đường, nhưng ở độ cao… “âm” cả trăm mét so với… mặt đường. Thành – cán bộ phòng giáo dục, sinh năm 1984, vừa đi vừa kể chuyện: “Trước, để đi được từ huyện ra Pá Hu phải mất ngót nửa ngày đường, dù khoảng cách vẫn thế. Giờ, phóng xe vèo vèo vài chục phút, giáo viên vùng cao cũng đỡ khổ đi nhiều”.

Câu chuyện của Thành ngắt quãng, vì con dốc quặt khúc thành một cạnh huyền của miếng bánh ga-tô được xắt rồi lật ngửa trên đĩa, lại trơn trượt vì mấy cục đá hộc nằm lỳ không tài nào dỡ đi được, và một khe nước rỉ đêm ngày từ một vệt nứt phía chân đường khiến dốc càng thêm truồi truội. Chiếc cầu treo rập rình.

Hiệu trưởng trường Pá Hu, cô Nguyễn Thị Thu Hiền, quê ngoài thị xã Nghĩa Lộ, sinh năm 1973. Phòng làm việc của cô gọn ghẽ và ngăn nắp, có cả bộ máy tính bàn vẫn đang bật. Trời vùng cao, thoắt nóng hừng hực mà thoắt đã lạnh cắt.

Trên khoảng sân xi-măng vuông vắn, các em học sinh đang sinh hoạt nghi thức đội. Một nhóm đang lao động tập thể, thu dọn rác; một nhóm khác đang tăng gia trồng rau ven bờ suối; và, một nhóm khác cùng cô Hường, hiệu phó nhà trường đang… xát thóc!

Máy xát đặt trong một chiếc lán vách nứa, mái lợp pro-ximang là tài sản của gia đình ông Bí thư xã Pá Hu, Thào A Tòng. Ông Bí thư xã bận quần sooc, áo lao động, đang tất bật giữa đám học sinh cổ vẫn còn đeo khăn quàng đỏ, đứng thành một dây dài đang chuyển nhau những chậu thóc. Tiếng máy giòn tan. Không khí ngột ngạt vì tiếng ồn và bụi.

Cô hiệu phó người nhỏ nhắn, mặt lấm tấm mồ hôi đứng lẫn trong đám thóc gạo, khói bụi và tiếng ồn của máy nổ. Mục tiêu của cô trò cô giáo Hường, trong chiều hôm nay sẽ phải xát hết số thóc vừa được “mở kho”, vì ngày mai bác bí thư bận việc trên xã, không có nhà, và như thế sẽ không có ai đứng máy…

Ánh nắng hắt xiên qua những phên tre gianh, tự nhiên làm nổi những đám bụi đang bay tứ phía. Trong khung cảnh tấp nập, vội vã, chen chúc, ngượng ngùng, ồn ã… rất nhiều sắc thái ấy, tôi bỗng dấy lên một niềm vui lây chẳng thể nào diễn tả được. Đó sẽ là những bát cơm được chia đều cho các em, cả những em không thuộc diện được hỗ trợ bán trú cũng có phần… - một điều phi lô-gic mà tôi sẽ nói đến trong một câu chuyện khác.

Thầy trò trường THCS và Bán trú Pá Hu (xã Pá Hu, huyện Trạm Tấu, Yên Bái) xát gạo trong ngày “mở kho thóc khuyến học” của trường.

Ở vùng cao, chính sách “bán trú” được dành cho các cháu học sinh nhà cách xa điểm trường bán kính từ 20km trở lên, gia đình thuộc diện nghèo, cận nghèo nhưng chưa được hưởng chế độ nội trú (ăn, nghỉ tại trường). Mỗi cháu sẽ được hưởng chế độ một bữa cơm trưa, mức hỗ trợ bằng 45% hỗ trợ của các cháu nội trú. Tính nhanh, mỗi cháu mỗi ngày nhận dưới 10.000 đồng.

Xét theo cái tiêu chí “bán kính xa trường tối thiểu 20km”, thì rất nhiều cháu học sinh nhà “trót” nằm ở cái… vạch dưới 20km sẽ không thuộc diện được hưởng bán trú. Vô hình trung, “cháu 20km” thì được hưởng chế độ, còn cháu… “xấp xỉ 20km” thì chẳng có gì. Kho thóc khuyến học ra đời.

Hàng vạn bát cơm đã làm ấm lòng bao cháu bé trong cơn lạnh. Thế mà thấm thoắt đã được 7,8 năm các kho thóc khuyến học rầm rộ “mọc” giữa rừng già. Các gia đình phụ huynh thấy phong trào thiết thực quá, đến mùa tự nguyện xin nộp.

Năm 2011, Trường tiểu học và trung học cơ sở bán trú Pá Hu của cô Hiền “tịnh” được 1 tấn 380kg thóc. Năm 2013, ngày 15/3, Pá Hu mở kho thóc. Thành quả của “kho thóc khuyến học” vận động từ năm 2012, trường Pá Hu được 2 tấn 040kg, gấp gần hai lần năm trước.  100% các điểm trường ở Trạm Tấu đều đã có “kho thóc khuyến học”!

Đã có rất nhiều bữa cơm có thịt!

Chiều vùng cao se sắt lạnh, nhưng cái rét sau tết là cái rét ngọt, cảm giác ấm áp không khó chịu. Tôi chia sẻ với chị hiệu trưởng, rằng mình có mặt ở điểm trường Pá Hu được chưa đầy 3 giờ đồng hồ, nhưng cảm giác gần gũi, thân quen như đã đến từ lâu lắm.

Hỏi về cái khó, khổ, buồn của giáo viên vùng cao, chị Hiền thành thật: “Mấy năm gần đây, đời sống giáo viên vùng cao đã được cải thiện. Đường xá đã thuận lợi hơn rất nhiều, có phương tiện để đi lại, có cây xăng để mua khi hết xăng. Sóng điện thoại hầu hết đã phủ rộng, muốn liên lạc với gia đình thì đã có điện thoại di động; thông tin có thể tra cứu từ mạng 3G…

Nói như thế để chúng ta thấy được, những nỗ lực của xã hội dành cho giáo dục vùng cao đã có nhiều hiệu quả trông thấy, dẫu chưa 100% các điểm trường tạm bợ đã được xóa sổ. Bản thân chúng tôi, những người lúc nào cũng “rình rập” tìm kiếm những  điểm trường khó khăn vất vả như thế để đưa tin, viết bài, cũng mong muốn sẽ không bao giờ tìm được nó nữa…

Chiều muộn. Các học sinh sau một ngày học tập, lao động chuẩn bị đến giờ cơm chiều. Bữa cơm chiều của trẻ con vùng núi: những đứa trẻ lích chích như những con gà con vừa tách mẹ. Mỗi tốp 3, 4 cháu ngồi ăn chung mâm: một nồi cơm to đủ để các cháu ăn no bụng, một tô canh, một bát rau, một – hai đĩa thức ăn mặn được cải thiện (có thể là cá khô, hoặc thịt rim ba chỉ sốt cà chua).

Bữa cơm chiều kết thúc, các em được xem tivi trong căn phòng tập thể chừng 30 phút, sau đó sẽ về lớp để học bài buổi tối, và sau đó mới về phòng nghỉ…

Khung cảnh này giờ không còn xa lạ ở rất nhiều điểm trường. Có lẽ, lên vùng núi phải khó khăn lắm mới tìm được những điểm các cháu học sinh tự trọ học trong những căn lều do cha mẹ xây cất bên rìa đường, 4 – 5 cháu cùng ở chung, tự lo nấu nướng, cơm nước… cho mình.

Cô Hiền kể chuyện: kho thóc khuyến học ở Trạm Tấu manh nha từ năm 2004. Mức đóng góp đề xuất ban đầu chia cho mỗi công chức là 30kg gạo/người. Số thóc này sẽ được điểm trường phân bổ cho các cháu chưa được diện “bán trú”, chính các cháu thuộc diện nội trú cũng nhường cơm, sẻ áo cho bạn bè mình.

Trẻ con, chúng chưa biết gì đến chính sách, chúng chỉ thắc mắc một điều, tại sao đứa bạn sát nhà, ngày ngày cũng đi bộ đến trường như nó, lại được ăn nghỉ tại trường, còn chúng vẫn phải ôm bụng đói đi học, hết giờ lại đi bộ về nhà. Điều đó, không phải giải thích ai cũng hiểu.

“Kho thóc khuyến học” giữa chợ vùng cao

Đối diện xã Pá Hu là xã Trạm Tấu nằm bên kia con suối Nậm Tung, và là xã nằm trên trục đường giao thông huyện.

Tổng số học sinh của xã Trạm Tấu có 539 học sinh, gồm 28 lớp trong 6 điểm trường trải dài từ Km14 đến Km17, bao gồm các thôn: Tấu Trên, Tấu Giữa, Tấu Dưới, Mo Nhang… Tháng 1/2013, 13 em học sinh (toàn nữ) đang theo học lớp 8 tại thôn Tấu Giữa có chương trình chuyển về học tại điểm trường Trạm Tấu. Vì “sự cố” này, các em chưa được xét thuộc diện bán trú, không được hưởng trợ cấp một bữa ăn/ngày.

Linh động, “Kho thóc khuyến học” của trường Tiểu học và Trung học cơ sở bán trú Trạm Tấu đã “giải bài toán” trong lúc khó khăn.

Thầy Tiến chia sẻ: Năm 2011, “tổng kho thóc” của Trạm Tấu được 4 tấn thóc; năm 2012, con số này là 6 tấn và hơn 20 triệu tiền mặt. Nó đã cung cấp hàng ngàn bữa ăn cho các học sinh không thuộc diện bán trú, và cả 13 trường hợp các em học sinh lớp 8 từ điểm trường Tấu Giữa mới chuyển về.

 Không giống như Pá Hu – kho thóc được “tận dụng” ở ngay nhà kho trong điểm trường, tại điểm trường Trạm Tấu “Tay hòm chìa khóa” của kho thóc này được giao cho đồng chí Bí thư xã quản lý.

Thời điểm tôi có mặt tại xã Trạm Tấu, ông bí thư (nhà ở thôn Tấu Trên, cách ủy ban xã hơn chục cây số) bận việc gia đình không có mặt. Rất may, “chìa khóa kho thóc” đã được ông bàn giao là cho Mùa A Páo (sinh năm 1984, phó chủ tịch xã), quản lý. 

Đích thân phó chủ tịch xã Páo dẫn tôi đến “Kho thóc khuyến học” của xã Trạm Tấu. Cậu trai Mông hiền lành, ít nói chỉ nói ngắn gọn: “Kho thóc” này trước là một gian hàng vật tư của huyện, sau chuyển đi, nên xã đang quản lý.

“Ở đây không có người, em rất lo chuột sẽ đến cắn. Có khi tới đây, phải nuôi một con mèo để giữ kho thóc, anh ạ!”.

Tôi suýt bật cười về chia sẻ thành thật của đồng chí phó chủ tịch xã trẻ măng. Páo kể: cả xã có 384 hộ, biên chế hơn 2.000 khẩu, trong đó tỷ lệ hộ nghèo là 78%. Diện tích đất canh tác của xã hơn 100ha đất nông nghiệp, 360ha đất trồng ngô; hầu hết các hộ vẫn loay hoay vào tháng giáp hạt…

Tôi nhìn kho thóc Páo vừa mở, trước đó, thông tin từ thầy Tiến, tổng khối lượng của nó là hơn 6 tấn. Bất giác liên tưởng đến thông tin Páo vừa kể, tôi giật mình ngỡ ngàng: trong lúc cả xã vẫn còn đói, vẫn còn loay hoay với vụ giáp hạt, nhưng chẳng ai nề hà đóng góp thóc gạo để phục vụ mục đích “khuyến học” cho con em mình!