Làm sao có thể “Ta là một, là riêng, là thứ nhất”?

1. Thập niên 1990, cơn bão máy tính đã làm các nhạc công thất nghiệp vãn. Sân khấu vắng bóng dàn nhạc, chỉ có ca sĩ hát trên nhạc nền (beat) làm bằng máy tính, xuất ra đĩa CD, MD. Sân khấu vắng dàn nhạc thì bổ sung vũ đoàn quay cuồng cho nó đỡ tẻ. Khi ấy, phần mềm máy tính có thể nén cả dàn nhạc giao hưởng vào ổ cứng. Nếu như trước, một bản thu phải trả tiền cho cả dàn nhạc khổng lồ thì bây giờ chỉ phải trả cho một nhạc sĩ làm nhạc bằng nhạc cụ ảo (VSTI) với giá dễ chịu, tùy theo uy tín của nhạc sĩ đó.

Trung bình, một nhạc sĩ sẽ trả hàng sau 1 tuần. Với một bản phối khí, nhạc sĩ thương hiệu lớn chỉ nhận giá hàng chục triệu, nhạc sĩ tầm trung khoảng dưới 10 triệu là giá “anh em”, “thợ nhạc” sinh viên phối khí thì 1 triệu. Sản phẩm âm nhạc đã rẻ hơn thời trước nhưng vẫn phải tốn kinh phí không nhỏ. Học viện Âm nhạc Việt Nam đào tạo mỗi nhân lực làm nhạc cũng phải mười mấy năm mới ra nghề được.

Câu hỏi đặt ra, có thể làm ra sản phẩm âm nhạc mà người làm nhạc không tốn hàng thập kỷ học nhạc, không phải thuê dàn nhạc, ca sĩ không? Hay, nói cách khác là một anh nhân viên văn phòng có thể bớt thời gian chơi game để làm việc này không? Câu trả lời là có. Sản phẩm siêu nhanh chỉ vài chục giây. Đó chính là các ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để sáng tác từ A tới Z chỉ bằng phím enter.

Trước khi thời AI ập đến thì nhạc công đã ế rồi, đó là thời mỗi nhạc sĩ thường làm nhạc bằng một chiếc máy tính. Tổng phổ được nhập liệu vào phần mềm làm nhạc (DAW) với dạng ngôn ngữ MIDI (Musical Instrument Digital Interface). Họ thường dùng một bàn phím điều khiển nhạc cụ ảo (MIDI Controller) có thể đủ 88 phím như piano. Mỗi bè được chơi trên một track nhạc thể hiện trên “bản đồ” ô lưới trên cơ sở bàn phím piano mà mỗi nốt là những hình chữ nhật dài ngắn, biểu thị trường độ, cao độ.

Mỗi track với bản đồ âm nhạc sẽ được gán một nhạc cụ ảo (VSTI). Muốn phong cách gì, có âm thanh đó, như violin, contrabass, guitar, drum, sáo, thập lục... Mỗi bộ mẫu âm thanh (samples) có thể từ vài Gb tới hàng trăm Gb). Các hãng thu lấy mẫu từ các dàn nhạc giao hưởng khủng như London Symphony Orchestra - LSO (Giao hưởng London), Vienna Philharmonic (Giao hưởng Viên), Abbey Road Studios (Phòng thu huyền thoại của ban nhạc Beatles), Tiếng piano của ca sĩ 15 giải Grammy Alicia Keys. Nhạc sĩ Việt Nam có thể sử dụng mẫu tiếng của dàn nhạc giao hưởng London để phối khí cho một bản bolero Nam Bộ ngọt ngào.

Mua chính hãng các bộ mẫu âm thanh đó, giá bình dân có thể tương đương với một chiếc iPhone đời mới, tầm trung thì bằng xe máy Air Blade, cao cấp thì tương đương xe máy SH 160i, hoặc một mảnh đất quê xa thành phố... Tuy vậy, những người làm nhạc láu lỉnh dùng bản “bẻ khóa”. Có những dịch vụ trọn gói cung cấp cài đặt những bộ mẫu âm thanh xịn nhất cho người mới chỉ với giá bằng khoảng 30 bát phở. Những tay đầu có sỏi thường tải miễn phí từ những cộng đồng ngầm chia sẻ.

Phần không thể lách được là phần cứng, như microphone (mic thu âm), audio interface (giao diện âm thanh), mixer (bàn trộn), các giá thiết bị ngoại vi tiền khuếch đại, nén, phòng thu (hoặc cabin cách âm)... Ta chỉ lấy riêng một thiết bị đầu vào là microphone. Giá cho phân khúc khởi nghiệp cũng bằng chiếc máy giặt cửa ngang, cho tầm cao cấp tương đương chiếc xe SH 160i. Tuy vậy, nhóm khởi nghiệp vẫn có thể mua đồ cũ hoặc được các nhạc hữu, đàn anh dìu dắt cho tặng.

2. Nước ta rất yêu nhạc, đặc biệt là các chương trình, sự kiện lớn nên đời sống nhạc sĩ phối khí khá ổn. Đùng một cái, từ khoảng cuối 2023, đầu 2024, những kẻ bắt nạt xuất hiện, đó là ứng dụng AI như Suno, Udio làm nhạc miễn phí hoặc phí rẻ bèo. Những ứng dụng này không có nghệ danh, không có dấu ấn cá nhân, bởi nó có thể chế tác bất kỳ phong cách nào. AI có thể cover lại ca khúc từ giai điệu, giọng nam nữ và giọng của bất kỳ ai, đến hòa âm. Hơn nữa, AI có thể hòa âm lại theo nhiều phong cách.

AI cũng có thể chế tạo những bài hát theo yêu cầu. Dịch vụ làm nhạc cho các nhà thơ phong trào xuất hiện. Thơ con cóc cũng có thể trở thành một ca khúc chuẩn khúc thức từ phiên khúc đến điệp khúc. Người thường không biết đâu là nhạc AI, đâu là sáng tác hòa âm thủ công nên xuống tiền ngay. Hai bên hoan hỉ cả. Xong. Để hòa âm cho âm nhạc sự kiện của địa phương hay đơn vị, làm bằng AI vừa nhanh vừa rẻ. Các nhạc sĩ đắt sô tự nhiên vắng khách dần.

Thực ra, những ứng dụng chế tác nhạc như Suno hay Udio chẳng nghĩ ra cái gì mới mẻ, nhưng nó biết sắp xếp các đơn nguyên âm nhạc như trò chơi lego để chiều mọi đôi tai. Để làm như vậy, nó đã học từ kho tàng âm nhạc khổng lồ của con người từng xuất bản và cho ra sản phẩm trong vài phút. Từ đây, cuộc chiến bản quyền bắt đầu đau đầu. Hầu hết các trung tâm bản quyền không công nhận tác quyền của AI bởi nó không phải con người.

Các hãng Sony Music, Universal Music Group và Warner Records đồng loạt kiện Suno và Udio. Họ cho rằng, Suno đã "sao chép ở quy mô công nghiệp" các bản ghi âm có bản quyền để huấn luyện mô hình AI của mình. Thậm chí, AI còn tạo ra cả những đoạn nhiễu âm (audio artifacts) đặc trưng chỉ có trong các bản thu âm từ thời ơ kìa. Suno phản pháo rằng đây là "Fair Use" (sử dụng hợp lý) tương tự như việc một nhạc sĩ trẻ nghe nhạc của các bậc tiền bối để học tập và tạo ra phong cách riêng.

Việt Nam cũng ứng dụng AI rất nhanh. Trên mạng đã xuất hiện AI có thể lấy mẫu giọng để nói bất kỳ thứ gì từ vô thưởng vô phạt đến nhảm nhí tiêu cực. Có một doanh nghiệp, khi làm phim cho đơn vị, vừa cần nhanh, vừa cần giọng đọc  số 1 quốc dân chuyên đọc sự kiện lớn. Vì thời hạn gấp, muốn mời nghệ sĩ số 1 quốc dân thì không kịp. Nhóm làm phim vẫn bình chân như vại nói yên tâm, sẽ có giọng ông ấy. Họ cho AI lấy mẫu giọng đọc của nghệ sĩ ấy trên các phim tài liệu. Sau đó dán text lời bình vào chuyển thành audio. Thật vi diệu, giọng quốc dân hào sảng ấy vang lên trong phim làm ai xem cũng rưng rưng. Tương lai này thì nghệ sĩ số 1 cũng ế.

Trên thế giới từng có hơn 200 nghệ sĩ nổi tiếng (bao gồm Billie Eilish, Nicki Minaj, Katy Perry) đã ký vào một bức thư ngỏ yêu cầu các công ty công nghệ ngừng sử dụng AI để "hủy hoại giá trị của con người", ngừng "ăn cắp giọng nói, hình ảnh của nghệ sĩ". Thế giới chia phe, người khen, kẻ chê. Paul McCartney (một trong tứ quái của Beatles) đã gọi AI là thứ "đáng sợ nhưng đầy thú vị, vì đó là tương lai". Paul trực tiếp sử dụng AI để hoàn thiện bản thu âm cuối cùng của ban nhạc đã tan rã nửa thế kỷ trước. Ông nói: "Chúng tôi lấy giọng của John và làm sạch nó bằng AI, rồi chúng tôi mix nhạc như bình thường".

Phe chê đông hơn. Nick Cave phản ứng khi một fan cuồng gửi cho ông lời bài hát được viết bởi ChatGPT nhái phong cách ông. Nhạc sĩ Nick Cave đã gọi nhạc AI là "sự nhạo báng lố bịch đối với ý nghĩa của con người"..., “là sự tự hủy diệt đẫm máu nhằm đẩy lùi những gì ta đã biết... AI không có sự đau khổ, nó không có ranh giới nội tâm".

Có những thứ giống nhau như Tôn Hành Giả với Giả Hành Tôn. Thời 1990, được xem thần tượng Michael Jackson thì vô cùng khó nhưng ngày nay, quảng trường khu du lịch nào cũng có thể gặp vài anh Michael Jackson nhái. Có người thừa tiền thuê hàng chục Michael Jackson về nhà nhảy nhót cho vui mắt. Có một lễ hội về Michael Jackson lại Mỹ đã tập trung hàng trăm Michael Jackson giả, ăn mặc giống hệt, với găng tay, tất trắng, tóc xoăn, nhảy Moon Walk nhưng lễ hội này không đóng góp gì cho di sản nhân loại. Âm nhạc phải là độc bản chứ.

Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam vẫn chưa có quy định rạch ròi dành riêng cho sản phẩm do AI tạo ra, điều này khiến các nghệ sĩ Việt càng dễ bị tổn thương hơn. Với tình trạng sản phẩm thủ công vừa ra mắt thì đã có bản nhái giống hệt sánh vai khiến mong muốn độc bản của nghệ sĩ “ta là một, là riêng, là thứ nhất” khó hơn lên trời. Đấy là chưa kể những tiêu cực như nạn “rửa nhạc” nữa. Nhưng, muốn nói việc đó phải dành cho bài khác.