Một giọng thơ nặng ân tình

Tôi “biết đến” nhà thơ Tô Hoàn dễ cũng gần bốn mươi năm. Nhớ năm 1988, đọc bài thơ “Đêm mưa” của tác giả Tô Hoàn trên Văn nghệ Quân đội thực sự cho tôi những cảm xúc trân quý: “Con về thăm mẹ đêm mưa/ Mới hay nhà dột, gió lùa bốn bên/ Bao nhiêu hạt thẳng hạt xiên/ Cứ nhằm vào mẹ những đêm trắng trời/ Con đi đánh giặc suốt đời/ Vẫn không che nổi một nơi mẹ nằm”.

Bài thơ ngắn gọn nhưng đầy trăn trở, nhớ thương và cả nỗi lo toan của một người con - người chiến sĩ đi đánh trận xa nhà. Với vẻn vẹn sau dòng thơ nhưng đã nói hết tấm lòng của đứa con xa đối với người mẹ tảo tần của mình. Bài thơ như một lời nhắc nhở, một lời ngợi ca người mẹ quê của mình.

Tôi mang câu thơ đó rất nhiều năm trong tâm trí bởi tôi cũng từng là một người lính xa nhà 10 năm đi “trấn ải biên thùy”. Có lẽ sự đồng điệu trong lòng đã giúp tôi dù chưa gặp được người thơ nhưng đã đầy cảm mến. Mãi cho tới hồi tháng 10 vừa rồi tôi mới được gặp nhà thơ Tô Hoàn.

Bữa ấy chúng tôi lên Bắc Ninh dự họp cộng tác viên Báo Bắc Ninh. Phủ Lạng Thương (tên gọi cũ của đô thị Bắc Giang) mưa đầu đông lất phất nhẹ, cái lạnh se se như làm dòng sông Thương thêm se sắt. Dòng sông đúng như tên gọi của mình - Sông Thương nước chảy đôi dòng - giữa một chiều mưa lạnh càng làm dấy lên những ưu lo, những cảm thông thương mến.

Nhà thơ Tô Hoàn đến gần tôi, ông nói vừa đủ nghe: “Ông lên xe để tôi chở tới khách sạn nghỉ”. Một lời mời hay đúng hơn là một cử chỉ thân gần làm tôi thấy ấm lòng. Về tới chỗ nghỉ rồi mới hay đấy chính là nhà thơ Tô Hoàn, người mà tôi rất hay “gặp” trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội.

Vâng! Có lẽ vào một đêm mưa người chiến sĩ về thăm mẹ, anh chạnh lòng thương căn nhà dột của mẹ từng đêm, từng đêm những cơn mưa xôi xả vô tình dột vào. Đó là mưa rơi ngoài kia hay là mưa gió của cuộc đời mẹ lặng thầm hi sinh vì con vì cái? “Mưa rơi sợi thẳng, sợi xiên / Cứ nhằm vào mẹ những đêm trắng trời” anh thương mẹ bao nhiêu để rồi trách mình bấy nhiêu: “Con đi đánh giặc suốt đời/ Vẫn không che được một nơi mẹ nằm”.

Nhưng anh chiến sĩ ơi, đừng buồn nữa! Vì hành động đánh giặc kia của anh có khác chi lòng yêu Tổ quốc, mà tình yêu Tổ quốc vốn bắt nguồn từ tình yêu quê hương, yêu những người thân ruột thịt trong gia đình. Tình yêu mẹ của anh đã chan hoà trọn vẹn trong tình yêu quê hương đất nước rồi (Bài thơ này được bình chọn vào một trong số những bài thơ hay nhất thế kỉ 20 do do Trung tâm văn hóa doanh nhân và NXB Giáo dục phối hợp tổ chức, đã lựa ra được 100 thi phẩm xuất sắc và công bố trong đêm nguyên tiêu của Ngày thơ Việt Nam lần thứ 5).

Nhà thơ Nguyễn Bùi Vợi đã viết: “Đây là một bài thơ hay với mọi người đọc dù người đó thích thơ truyền thống hay thơ hiện đại, dù người đó thích thơ Việt vần điệu mượt mà ngân lên như hát hay theo thứ thơ “lai Tây” lủng ca lủng củng, lục cục lào cào! Bài thơ hay vì nó giản dị, ít lời và truyền cảm “Con về thăm mẹ chiều mưa/ Mới hay nhà dột gió lùa bốn bên”. 

Ông nhà thơ “của tình người” Nguyễn Bùi Vợi còn viết thêm: “Cái “chiều mưa” đúng là cái kíp nổ của bài thơ. Nếu hôm anh về thăm mẹ mà trời nắng thì tinh ý một chút anh cũng có thể biết là nhà dột nhưng không cảm được tận đáy lòng cái nỗi dột này!”.

Phó giáo sư - Tiến sĩ - Nhà lý luận phê bình văn học Ngô Văn Giá còn nói thêm: “Thơ của Tô Hoàn là một giọng thơ nặng ân tình, có kỷ luật chữ, cấu tứ thông minh, tinh tế. Ông vẫn nhẹ nhàng như thế, rủ rỉ như thế, như thơ của ông vậy, không bao giờ ồn ào, kiên định một lối viết”.

Sinh năm 1949 quê ở xã Nghĩa Trung, huyện Việt Yên, tỉnh Hà Bắc cũ, nay là phường Việt Yên, tỉnh Bắc Ninh. Chàng trai trẻ Tô Hoàn lên đường ra trận, trong ba lô người chiến sĩ luôn có cuốn sổ tay nhỏ, chàng lính trẻ Tô Hoàn tranh thủ ghi lại chặng đường chinh chiến của mình trong những lúc dừng chân nghỉ ngơi sau chặng đường hành quân vất vả. Hồn quê Kinh Bắc đã cùng Tô Hoàn vào mặt trận Trung Trung Bộ. Và chính trên mảnh đất Quảng Nam - Đà Nẵng, anh chiến sĩ Tô Hoàn đã sớm có những bài thơ được đăng báo. Anh trở thành Hội viên Hội Văn nghệ Đà Nẵng năm 1980.

Năm 1989 ông xuất bản tập thơ đầu tay “Có một lời ru”, NXB Đà Nẵng. Một tập thơ ngay khi “mới chào đời” đã để lại nhiều dư cảm, kể cả những dư cảm làm lòng ông cả nghĩ “Dáng quê vẫn những dãi dầu/ Củ khoai hạt gạo cõng nhau qua mùa/ Làng mình vẫn chỗ làng xưa/ Thay tên đổi cổng mãi chưa ra làng” (Không) và “Ta nói với nhau có chân trời/ Cầu vồng sau mưa bình minh nõn chuối/ Mấy mươi năm bước chân nào cũng vội/ Chân trời ta đến vẫn xa xôi” (Chân trời).

Gặp nhà thơ Tô Hoàn dịp này đúng là vẫn thấy ông như thế, vẫn nhẹ nhàng rủ rỉ và chẳng có gì phàn nàn cả. Ông lặng lẽ viết, lặng lẽ cùng bạn bè, lặng lẽ ngắm mưa đông trên sông Thương. Thơ Tô Hoàn như chính con người của ông vậy, trải qua những gian khổ hy sinh, thơ ông nặng nợ với đề tài chiến tranh, người lính.

Ông tâm sự: “Người làm thơ tự tìm kiếm cho mình một giọng thơ riêng. Người thơ cần có tri âm, tri kỷ để sẻ chia, giãi bày. Nhưng thơ lại không hợp với ồn ào lòe loẹt. Theo tôi nghĩ, thời nào cũng vậy, với thơ, chỉ cần một từ HAY là đủ”. Bài thơ “Với xa xăm” ông đã viết: “Im tiếng súng người lính về với mẹ/ Bước như say trên cánh đồng chiều/ Màu áo bạc cánh rừng săng lẻ/ Khuôn mặt gầy như đã màu rêu”.

Cho mãi đến năm 2004, tức là sau đúng 15 năm, Tô Hoàn mới xuất bản tập thơ thứ hai “Phía nào cũng gió”, NXB Hội Nhà văn. Theo đó vẫn giọng thơ tiếp tục tư duy, xúc cảm của tập thơ đầu, anh viết về người lính sau chiến tranh, về người mẹ, người vợ, về cuộc sống của những người dân quê. Có lãng mạn, hào hùng: “Cùng bạn bè hát chót đỉnh Trường Sơn/ Một thời sống chết nhẹ tênh/ Cả dân tộc vặn mình như chão/ Người đứng thành rừng/ Người đi thành bão” (Để có ngày 30-4).

Ở tập thơ thứ hai này trên hết vẫn là quê hương, vẫn là mẹ. Cho dù viết ở thời điểm nào hay viết ở nơi nào thì thơ Tô Hoàn vẫn sâu lắng, vẫn tinh tế và như là một thông điệp về sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên. “Chúng con lớn, thế rồi đều xa mẹ/ Xa ngôi nhà mưa nắng có rêu xanh/ Bậc thềm vẹt những bước chân sứt mẻ/ Nơi mẹ ngồi thương nhớ trắng năm canh” (Phía mẹ).

Hay như: “Con là con của mẹ rừng/ Cùng bao đồng đội đã từng xa quê/ Đạn bom đói rét… dầm dề/ Mẹ nuôi nựng giữa bốn bề núi non/ Rừng là mẹ, lính là con/ Mẹ dang đôi cánh Trường Sơn bế bồng/ Dắt dìu qua bão, qua giông/ Mẹ ru nguồn cội suối sông vơi đầy” (Mẹ rừng Trường Sơn)

Nhà thơ Đỗ Nhật Minh đã viết: “Tô Hoàn là người lính trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước. Với 20 năm quân ngũ, ông đã qua chiến tranh ác liệt, qua nhiều cương vị khác nhau, trải bao hiểm nguy, cơ cực nên cũng giống bao người lính thời đó thấm thía tận cùng chiến tranh. Điều ấy lý giải vì sao anh luôn viết về người lính và chiến tranh với tất cả sự chân thực đáng quý”.

Và ở bài thơ “Tôi gọi rừng già”, người lính cũ Tô Hoàn, người thơ Tô Hoàn, đã thảng thốt: “Thế mà đã mấy mươi năm/ Ánh cây bóng cỏ bạn nằm giờ đâu?/ Rừng hoang rờn rợn một màu/ Cây năm dây đứng đan nhau rối bời”. Đó chính là tấm lòng, là tình cảm đồng đội và là nỗi tiếc thương day dứt.