Hoa gạo (thơ Nguyễn Khắc Hào)

Gặp tháng ba mùa hoa gạo nở
Thức một khoảng trời vạt sông quê
Kìa mắt ai ngước nhìn mơ mộng quá
Ta như quen như lạ lẫm lối về. 

Không nuôi sống ai mà thành hoa gạo
Vô tư như chẳng biết có ai nhìn,
Khát vọng gì gửi trong màu hoa ấy
Cuối xuân rồi hoa gọi nắng hè lên. 

Ơi hoa gạo vẽ lên trời sắc đỏ
Thảm cỏ xanh, giàn đuốc, tháng ba xanh
Đường quê mưa mẹ ngang vai gánh mạ
Tay lượm bông hoa gạo cho mình. 

Ơi hoa gạo đẹp kiêu kỳ đến vậy
Rụng xuống rồi vẫn thắm đỏ như son,
Có ai biết những ngày hoa gạo trút
Một khoảng trời trơ trụi nỗi cô đơn.

Cây gạo sân đình, cây gạo bến sông trong tâm thức văn hóa người Việt như "cọc tiêu" đánh dấu mỗi ngôi làng. Hoa gạo - loài hoa nở vào tháng ba, đặt một dấu chấm hết cho mùa xuân với màu đỏ chói chang "cháy" hết mình đã thắp sáng bao trang thơ. Cây gạo, hoa gạo trở thành một biểu tượng cho quê hương vững bền, điểm tựa tinh thần của con người trong cuộc sống.

Khai thác vẻ đẹp hoa gạo, bài thơ của Nguyễn Khắc Hào tập trung khai mở nhiều tầng nghĩa mới từ quan sát, suy ngẫm, liên tưởng của riêng anh.

Như tên gọi, bài thơ xây dựng hình tượng xuyên suốt: hoa gạo, trong một không gian xuyên suốt: một khoảng trời, mở đầu và kết thúc, đối chiếu, hô ứng. Trong tâm cảm nhà thơ, hoa gạo vừa là hình ảnh thiên nhiên vừa là ẩn dụ như mang hồn người, phận người.

Ơi hoa gạo vẽ lên trời sắc đỏ
Thảm cỏ xanh, giàn đuốc, tháng ba xanh.

Hai dòng thơ 16 chữ, cảnh và tình hòa quyện. Một bức tranh về làng quê lúc cuối xuân trong sáng như có chứa cả sức sống tràn về với hai màu xanh - đỏ tương phản, tôn rước nhau lên. Cảnh có tầng lớp: trên cao, dưới thấp, có diện (bầu trời, thảm cỏ), có điểm: giàn đuốc chói ngời của hoa gạo. Có hình ảnh tả thực: thảm cỏ xanh, nhân hóa: vẽ lên trời sắc đỏ, chuyển đổi cảm giác - không gian hóa thời gian: tháng ba xanh. Đọc thơ Nguyễn Khắc Hào thỉnh thoảng ta lại gặp được những câu thơ đẹp như thế. Chẳng hạn, khi anh tả hoa muống:

Cây nến tím thắp ao quê thôi lạnh lẽo
Heo may rồi hoa đón tiết đông sang

(Hoa muống).

Hay tả Nguyệt Hồ:

Con đê chạy như một đường kẻ vội
Đưa sông Hồng về với biển thiêng liêng
Để lại dáng hồ nghiêng nghiêng con mắt
Nước mờ xa vầng trăng dáng lưỡi liềm"

(Huyền thoại Nguyệt Hồ).

Hoa gạo dưới ngòi bút tác giả đã đánh thức khoảng trời vạt sông tháng ba ngái ngủ. Nó như "đối nhãn" với mắt ai ngước nhìn mơ mộng. Nó "vô tư", "vẽ", "gọi", mang vẻ "đẹp kiêu kì". Nó xâm chiếm và làm chủ "tâm hồn" cả một khoảng trời đến nỗi phải rơi vào trạng thái "trơ trụi cô đơn" khi nó dời xa.

Với thủ pháp miêu tả thông thường kết hợp với nhân hóa, tác giả đã tạo dựng một bức tranh sống động về một loài hoa thôn dã.

Hoa gạo còn là một biểu trưng. Với tên gọi đồng âm với sản vật nuôi người (hạt gạo), lại oái oăm nở giữa lúc tháng ba; mà tháng ba giáp hạt ngày chưa xa gắn liền với cái đói chết người; cho nên, hoa gạo vô tình gợi đến mơ ước, khát vọng no đủ. Nhà thơ thật sâu sắc trong một câu thơ giống như lời hỏi: "Khát vọng gì gửi trong màu hoa ấy", làm đà cho sự xuất hiện hình ảnh người mẹ giữa bài thơ về hoa gạo:

Đường quê mưa mẹ ngang vai gánh mạ
Tay lượm bông hoa gạo cho mình

Có một dòng thời gian chảy qua bài thơ từ lúc mở đầu đến khi kết thúc. Mở đầu: mùa hoa gạo nở rực rỡ, kết thúc: hoa "Rụng xuống rồi vẫn thắm đỏ như son", nghĩa là vẫn rực rỡ huy hoàng. Nhưng đã khác: Một đằng thắm nở, sinh sôi, lay thức; một đằng bị hủy diệt, chôn vùi. Hoa gạo kia trút xuống làm thiếu vắng, cô lẻ, lạc lõng một khoảng trời, nhưng nào "có ai biết", ai hay? Người đời thường vô tâm, vô tình trước cái đẹp, cái tử tế, kiêu sa mà phần nhiều chạy theo phù phiếm. Bài thơ "Hoa gạo" hàm ẩn một triết lý nhân sinh...