Phương thức, thủ đoạn mua bán, tiêu thụ động vật hoang dã (bài 1)

Theo thống kê của Cục CSPCTP về môi trường Bộ Công an, từ năm 2024 đến tháng 5/2025, lực lượng Công an cả nước phát hiện 1.189 vụ/1.405 cá nhân vi phạm pháp luật liên quan lĩnh vực đa dạng sinh học. Đặc biệt, qua triển khai thực hiện Kế hoạch 628 của Bộ Công an, Bộ Nông nghiệp và Môi trường về việc phối hợp tố chức tuyên truyền, đấu tranh, xử lý góp phần ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến bảo vệ các loài động vật hoang dã, bảo vệ nguồn lợi thủy sản tại Việt Nam, dưới sự chỉ đạo của Thượng tướng Nguyễn Văn Long, Thứ trưởng Bộ Công an, Trưởng Ban chỉ đạo, Tổ giúp việc- Thường trực là Cục CSPCTP về môi trường và Công an các địa phương đã phát hiện nhiều vụ vi phạm lớn.

Hệ động, thực vật, vi sinh vật và nấm tự nhiên rất phong phú đang bị suy giảm, đe dọa

Trong các hệ sinh thái, hệ sinh thái rừng, đất ngập nước, biển và ven biển có mức đa dạng sinh học và năng suất sinh học cao nhất, đồng thời là những hệ sinh thái chính cung cấp các dịch vụ quan trọng nhất cho con người. Do đặc điểm vị trí địa lý, khí hậu và cấu trúc địa hình, Việt Nam có hệ động, thực vật, vi sinh vật và nấm tự nhiên rất phong phú, đa dạng với 16.000 loài thực vật, hơn 21.000 loài động vật và khoảng 3.000 loài vi sinh vật và nấm.

Việt Nam được xếp thứ 4 về các loài linh trưởng và là nơi cư trú của 4/25 loài linh trưởng bị đe dọa tuyệt chủng cao nhất trên thế giới. Ngoài ra, có hơn 100 loài chim đặc hữu, 78 loài thú, bò sát, ếch nhái chỉ có ở Việt Nam mà không nơi nào trên thế giới có được. Việt Nam cũng ghi nhận có hơn 400 loài động vật, hơn 450 loài thực vật bị đe doạ tuyệt chủng, trong đó có Tê giác 1 sừng, Sao la, Vọoc mũi hếch, Vọoc Cát Bà, Cá Cóc, Bò Biển...

Hiện, cả nước có 181 khu bảo tồn thiên nhiên, bao gồm các khu bảo tồn trên đất liền và khu bảo tồn vùng biển, trong đó diện tích bảo tồn trên đất liền chiếm 93,7% diện tích. Diện tích và độ che phủ rừng có xu hướng tăng chủ yếu là rừng trồng mới; còn hệ sinh thái sông, suối, hồ, hồ chứa và các vùng cửa sông bị suy thoái và suy giảm mức đa dạng sinh học; đầm lầy than bùn bị suy giảm về diện tích và độ dày tầng than bùn; thảm cỏ biển bị suy giảm diện tích; rạn san hô suy giảm diện tích và độ phủ san hô sống; số lượng loài bị đe dọa tăng lên; số lượng cá thể các loài nguy cấp bị suy giảm hoặc đã lâu không thấy xuất hiện...

Theo thống kê của Cục Kiểm lâm, cả nước có khoảng 8.600 cơ sở nuôi động vật hoang dã với 2,5 triệu cá thể, 300 loài được nuôi. Cùng với đó, có khoảng 70 chợ, tụ điểm mua bán động vật hoang dã, hoạt động mua bán chim cảnh.

Mặc dù Việt Nam đã quan tâm, ưu tiên ban hành nhiều chính sách về bảo tồn và phát triển bền vững đa dạng sinh học và hệ sinh thái, song có nhiều nguyên nhân làm suy giảm hệ sinh thái: Chuyển đổi đất, mặt nước cho phát triển cơ sở hạ tầng mà không có cơ sở khoa học thích hợp; khai thác quá mức và bất hợp pháp tài nguyên sinh vật; ô nhiễm môi trường; biến đổi khí hậu; sự du nhập các loài ngoại lai xâm hại... Những áp lực này đã làm suy giảm các hệ sinh thái trên cạn cũng như dưới nước và làm suy giảm đa dạng sinh học.

Đơn cử, hoạt động chuyển đổi đất rừng sang đất nông nghiệp và đô thị hoá đã dẫn đến suy thoái hệ sinh thái, làm mất 5-7% diện tích rạn san hô ven biển. Các vùng đất ngập nước tự nhiên đang bị thu hẹp rất nhanh. Việc nuôi trồng thuỷ sản không có quy hoạch, việc khai thác thiếu bền vững đang làm suy giảm đa dạng sinh học, mất cân bằng sinh thái trên nhiều vùng đất ngập nước.

Hệ sinh thái núi đá vôi chưa được quan tâm bảo vệ, đang bị khai thác bừa bãi gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng xấu đến đa dạng sinh học. Ô nhiễm từ đất liền, các hoạt động trên biển, việc khai thác, đánh bắt hải sản bằng các biện pháp huỷ diệt đang đặt các hệ sinh thái biển trước nguy cơ suy thoái hoàn toàn.

Phát hiện nhiều phương thức, thủ đoạn mua bán, tiêu thụ động vật hoang dã

Theo cơ quan chức năng, tại các địa bàn gần rừng, các khu bảo tồn, người dân vẫn sử dụng phương tiện bẫy lưới kết hợp với săn bắn bằng súng tự chế hoặc tên tẩm thuốc độc để săn các loài nguy cấp. Một số đối tượng săn bắt động vật hoang dã còn sử dụng GPS và drone để định vị, tránh lực lượng tuần tra, đặc biệt ở vùng biên giới với Lào và Campuchia. Hoạt động buôn bán, vận chuyển trái phép các loài hoang dã diễn ra khắp các khu vực trong cả nước.

Khu vực Tây Bắc diễn biến phức tạp, các đối tượng buôn bán, vận chuyển tổ chức hoạt động theo đường dây khép kín, quá trình vận chuyển các đối tượng thường lợi dụng đêm tối, đường rừng, đường tiểu ngạch, thay đổi nhiều loại phương tiện để vận chuyển các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm bị xâm hại, mua bán, vận chuyển, trong đó chủ yếu là các loài gồm: Rùa, rắn, hươu, nai, hoẵng, sơn dương, gấu, báo, mèo rừng và các loài linh trưởng... gây khó khăn cho lực lượng chức năng trong phát hiện, đấu tranh xử lý.

Khu vực Đông Bắc là một trong những địa bàn trung chuyển động vật hoang dã sang Trung Quốc tiêu thụ, với thủ đoạn tinh vi, hình thành các đường dây, tổ chức để thực hiện hành vi vi phạm như: Vận chuyển bằng các xe ôtô gắn biển số giả và thay đổi khi đi qua từng địa bản, cất giấu trong các ngăn, vách hầm, cốp…; sử dụng 2 - 3 xe đi cùng để sẵn sàng ngăn chặn, hỗ trợ xe chuyển hàng tẩu thoát khi bị lực lượng chức năng phát hiện; giấu trong túi xách hành lý cá nhân, di chuyển bằng xe khách, xe chuyển phát nhanh, xe cứu thương; sử dụng giấy phép nuôi nhốt, gây nuôi sinh sản, sinh trưởng động vật hoang dã của các tổ chức, cá nhân để hợp thức hóa.

Khu vực Đồng bằng Sông Hồng, đặc biệt là TP Hà Nội và một số tỉnh giáp ranh là điểm giao thoa, kết nối của nhiều tuyến đường giao thông quan trọng, kết nối nhiều tỉnh, thành phố và đi quốc tế. Do vậy, Hà Nội và một số tỉnh giáp ranh trở thành điểm trung chuyển của hoạt động vận chuyển động vật hoang dã từ các tỉnh Tây Bắc, miền Trung, Tây Nguyên đi các tỉnh Quảng Ninh, Hải Phòng, Lạng Sơn để tiêu thụ và vận chuyển sang Trung Quốc. Ngoài ra, Hà Nội cũng là một trong những địa bàn tiêu thụ các sản phẩm từ động vật hoang dã.

Khu vực Trung Bộ tình hình tội phạm và vi phạm pháp luật về mua bán, nuôi nhốt, vận chuyển động vật hoang dã mặc dù được kiểm soát chặt chẽ nhưng vẫn còn tiềm ẩn phức tạp. Các đối tượng phạm tội hoạt động ngày càng tinh vi và không ngừng thay đổi phương thức, thủ đoạn nhằm đối phó với các cơ quan chức năng: sử dụng các phương tiện giao thông tự chế khoang hầm trên xe khách, xe tải để vận chuyển động vật hoang dã quý, hiếm từ Lào, Campuchia vào Việt Nam qua các cửa khẩu, đường tiểu ngạch giữa hai nước vào Việt Nam; lợi dụng địa bàn tôn giáo để nuôi nhốt động vật hoang dã.

Khu vực Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ là địa bàn có nhiều hoạt động gây nuôi, sinh sản, sinh trưởng động vật hoang dã; hoạt động vận chuyển trái phép động vật hoang dã (qua các cảng biển, biên giới đường bộ). Khu vực Đồng bằng sông Cửu Long là địa bàn có nhiều trang trại gây nuôi động vật hoang dã (cá sấu nước ngọt, rắn, nhím, cày vòi hương...), nên các đối tượng lợi dụng trà trộn loài không có giấy tờ để mua bán, tiêu thụ. Đây cũng là khu vực có hoạt động trung chuyển động vật hoang dã mang mang đi các địa bàn khác để tiêu thụ.

Tình trạng săn bắt, tiêu thụ các loài chim hoang dã, đặc biệt là các loài chim di cư vẫn diễn ra nhỏ lẻ tại một số địa phương. Tuy nhiên, về lâu dài sẽ gây ảnh hưởng đến đa dạng sinh học, môi trường, tiềm ẩn nguy cơ về dịch bệnh cho con người và sinh vật, mất cân bằng sinh thái. Vào mùa chim hoang dã, di cư tìm nơi tránh bão và sinh sản (từ tháng 9 năm trước đến tháng 4 năm sau) đối tượng thường sử dụng lưới, bẫy dính, bẫy dụ... để đánh bắt chim trời. Mặc dù đã được các cấp tuyên truyền, vận động người dân không tham gia săn bắt, mua bán, tận diệt các loài chim hoang dã nhưng do nhận thức pháp luật còn hạn chế, vì lợi nhuận mà một số người dân vẫn lén lút giăng bẫy, đánh bắt chim trời...

Chưa kể, hiện nay, có lúc, có nơi vẫn còn có một bộ phận người dân tin tưởng vào các công dụng của các sản phẩm có nguồn gốc từ động vật hoang dã. Xu hướng này tập trung chủ yếu vào một số bộ phận người có điều kiện kinh tế thu nhập cao. Nhiều người sẵn sàng bỏ ra số tiền lớn để mua các sản phẩm có nguồn gốc từ động vật hoang dã như: Cao hổ, sừng tê giác, tê tê, ngà voi... để sử dụng hoặc làm quà biếu, tặng trong dịp lễ, tết, hoặc sử dụng thịt động vật hoang dã (tê tê, cầy hương, rắn hổ chúa, chim hoang dã, di cư...) để làm thực phẩm. Điều này tạo ra lượng cầu nhất định; đồng thời, khiến hoạt động săn bắt, buôn bán, vận chuyển trái phép động vật hoang dã, sản phẩm có nguồn gốc từ động vật hoang dã vẫn tiếp tục tái diễn.

Mặt khác, vẫn tồn tại hoạt động buôn bán sản phẩm có nguồn gốc từ động vật hoang dã núp bóng dưới dạng các cơ sở kinh doanh sản phẩm mỹ nghệ, trang sức (đồ gỗ mỹ nghệ, vàng bạc, trà đạo...). Tuy nhiên, gần đây phương thức giao dịch, vận chuyển động vật hoang dã, sản phẩm động vật hoang dã truyền thống (trao đổi, mua bán trực tiếp) đã dần mất đi, thay vào đó là việc sử dụng ứng dụng trên nền tảng Internet (zalo, facebook, wechat, viber...) ngày càng trở nên phổ biến, tạo ra tính "ẩn" của hành vi vi phạm.

Ngoài ra, các đối tượng lợi dụng các chính sách xuất nhập khẩu hàng hóa; việc tạo thuận lợi của nhà nước trong quá trình làm thủ tục hải quan điện tử để khai báo sai tên hàng, số lượng, chủng loại; lợi dụng việc chuyển tải cảng trung chuyển nước ngoài để làm hồ sơ giấy tờ giả, che giấu cảng xếp hàng gốc. Các vụ việc phát hiện động vật hoang dã, các sản phẩm có nguồn gốc từ động vật hoang dã trên các tuyến đường biển vận chuyển về Việt Nam chủ yếu là từ các nước châu Phi (Kenya, Conggo, Nigieria, Nam Phi,...) quá cảnh hoặc trung chuyển qua các nước: Singapore, Malaysia, Hong Kong, Thái Lan...

Các đối tượng thường hoạt động trên danh nghĩa công ty nhập khẩu (thường là công ty mới thành lập, hoạt động không thường xuyên, các công ty "ma"), dùng thủ đoạn cất giấu các sản phẩm từ động vật hoang dã như: Ngà voi, vảy tê tê, sừng tê giác vào chung các container hàng hóa hợp pháp để kê khai nhập khẩu. Nhiều vụ việc các đối tượng ở nước ngoài, thuê các cá nhân doanh nghiệp Việt Nam để vận chuyển thuê dưới hình thức tạm nhập tái xuất hoặc nhập khẩu nông sản, lâm sản, nếu bị phát hiện sẽ từ chối nhận hàng. Do vậy, nhiều vụ chỉ khởi tố được vụ án, không khởi tố được bị can... (Còn nữa)