Thương vụ mua động cơ máy bay trị giá 53,5 triệu USD của Việt Nam Airlines

Để hiện đại hóa máy bay đáp ứng yêu cầu vừa có thể bay tầm trung, vừa có thể bay tầm xa, Thủ tướng Chính phủ đồng ý chủ trương cho Tổng Công ty Hàng không (Việt Nam Airlines) mua 9 động cơ máy bay Boeing B777-200ER-LGW với những điều kiện chặt chẽ đảm bảo an toàn hàng không và hiệu quả kinh tế.

Nhưng quá trình thực hiện, Tổng Công ty Hàng không Việt Nam đã có những "động tác" rất khó hiểu từ khâu lập tờ trình Thủ tướng, đến chọn chủng loại động cơ mua về khiến dư luận bức xúc về sự thất thoát và lãng phí lớn tiền của Nhà nước. Cũng vì thế mới đây Thủ tướng Chính phủ đã quyết định thanh tra Tổng Công ty Hàng không Việt Nam để làm rõ những vấn đề này.

Tiền trảm, hậu tấu

Thông qua công ty môi giới, ba công ty chế tạo động cơ máy bay dân dụng hàng đầu thế giới đến chào hàng với Việt Nam Airlines. Đó là các công ty Roll Royce (RR), Pratt-Whitney (PW) và General Electric (GE). Nhưng sau đó, chỉ có hai hãng PW và GE tham gia đấu thầu. Không cần bình luận nhiều về khả năng cung ứng cũng như chất lượng hàng của cả 3 hãng này, bởi họ đều đáp ứng yêu cầu cao của hàng không quốc tế cũng như tiêu chuẩn Việt Nam.

Vấn đề phát sinh bắt đầu từ cách làm của phía Tổng Công ty Hàng không Việt Nam. Ngày 14/1/2002, Tổng Công ty Hàng không có tờ trình lên Thủ tướng Chính phủ về kết quả lựa chọn mua động cơ máy bay. Theo đó, giá dự kiến đối với gói thầu bao gồm 8 động cơ của 4 máy bay Boeing B777-200ER-LGW và một động cơ dự phòng là 53,5 triệu USD.

Vào thời điểm này, việc đàm phán với các nhà thầu đã được thực hiện trong khi báo cáo nghiên cứu khả thi dự án và kế hoạch đấu thầu chưa được phê duyệt. Điều này đồng nghĩa với những việc làm trước đó không có cơ sở pháp lý, vì đơn giản kế hoạch đấu thầu chưa có thì chưa thể xác định các gói thầu, giá gói thầu cũng như hình thức thực hiện từng gói thầu đó. Nói cách khác, Quy chế quản lý đầu tư và xây dựng, Quy chế đấu thầu hiện hành đã không được Tổng Công ty Hàng không tôn trọng thực hiện.

Cách mà Tổng Công ty Hàng không lựa chọn để mua động cơ là đàm phán trực tiếp, sau đó thực hiện một vòng chào hàng kín về giá động cơ khi chưa được phép của Thủ tướng là không đúng. Bởi theo quy chế đấu thầu, hình thức chào hàng cạnh tranh được áp dụng với gói thầu mua sắm hàng hóa trị giá dưới 2 tỷ đồng. Hình thức mua sắm trực tiếp chỉ áp dụng trong trường hợp bổ sung hợp đồng cũ đã thực hiện xong (dưới 1 năm) hoặc hợp đồng đang thực hiện với điều kiện chủ đầu tư có nhu cầu tăng thêm số lượng hàng hoá mà trước đó đã được tiến hành đấu thầu. Lẽ ra, gói thầu có giá trị lớn, tính chất phức tạp, ý nghĩa quan trọng như mua động cơ máy bay B777 thì phải tổ chức đấu thầu.

Tuy nhiên, điều quan trọng là những thông tin về dự án mà Tổng Công ty Hàng không gửi đến Thủ tướng còn thiếu tính xác thực. Theo các chuyên gia hàng không, hệ số tắt máy trên không IFSD rất quan trọng đảm bảo độ tin cậy trong khai thác bay. Qua số liệu của hãng Boeing tại Việt Nam, hệ số này của 3 loại động cơ trên là tương đương nhau, nhưng Tổng Công ty Hàng không lại báo cáo Thủ tướng khẳng định hệ số IFSD của hãng PW là tốt nhất.

Cũng không hiểu tại sao, thị phần đối với từng loại động cơ thì hãng PW chiếm ít nhất (21,3%), Tổng Công ty Hàng không lại báo cáo Thủ tướng với số liệu khác rất xa (vượt lên hai hãng kia là 40,54% và 59,465), cho rằng hãng PW đang chiếm tới 71,2%. Tiêu chí thị phần các hãng rất quan trọng khi xem xét lựa chọn động cơ, vậy mà số liệu báo cáo Tổng Công ty Hàng không đưa ra dường như mong muốn hối thúc Thủ tướng phê duyệt theo hướng đã định.

Cần xác định rõ trách nhiệm, xử lý nghiêm

Còn nhiều tiêu chí khác cho thấy rất không nên mua động cơ PW nhưng đều bị bỏ qua. Kết quả là Tổng Công ty Hàng không quyết định mua động cơ PW chỉ có khả năng bay tầm trung, không thể bay tầm xa (đến Mỹ và châu Âu) trái với tinh thần chỉ đạo của Thủ tướng.

Một điều đáng tiếc là trước đó, sau khi xem xét hồ sơ thầu và các tiêu chuẩn kỹ thuật, tình hình hàng không các nước, nhiều chuyên gia Hàng không thẳng thắn góp ý: Máy bay B777 trên toàn thế giới chỉ lắp động cơ bay tầm xa GE90 vì tính lợi nhuận kinh tế, an toàn trong khai thác, khả năng cung ứng vật tư thay thế, hiệu quả sử dụng toàn đội bay... Hơn nữa, thế giới chưa có hãng nào lắp loại động cơ này cho loại máy bay Boeing 777 để đưa vào khai thác bay tầm trung và tầm xa. Nhưng Tổng Công ty Hàng không Việt Nam thì vẫn mua và cứ lắp đặt như không có chuyện gì xảy ra.

Điều đáng trách là ở chỗ, chúng ta đầu tư thỏa đáng mua động cơ máy bay B777 hoạt động cả tầm trung và tầm xa. Nhưng những người có trách nhiệm lại mua về loại động cơ tương đương máy bay B767, nên khi khai thác chỉ có thể bay được tầm trung. Vì vậy, buộc Tổng Công ty Hàng không phải đi thuê máy bay tầm xa với giá rất đắt (hàng triệu USD mỗi năm).

Cũng theo một số chuyên gia Hàng không, để "chữa" cho quyết định đầu tư gây nhiều tranh cãi, Tổng Công ty Hàng không ngỏ ý về khả năng thay thế động cơ GE90 theo kiểu cải tạo để bay xa. Nhưng hãng trả lời, điều đó là không thể bởi kết cấu lắp động cơ trên máy bay đã được xác định. Mặt khác, nếu quyết tâm nâng cấp theo cách của VN Airlines thì phải trả khoảng 6 triệu USD cho động cơ một máy bay. Nếu chấp nhận làm thì ai chịu khoản chi này?

Còn nhiều "kẽ" mà Tổng Công ty Hàng không để “hở” qua thương vụ trên. Trách nhiệm thì đã khá rõ, còn thất thoát lãng phí tiền tỷ của Nhà nước là điều khó tránh khỏi. Dư luận đang mong đợi sự phán xét  khách quan và công tâm của cơ quan chức năng trong vụ việc nghiêm trọng này