Gian nan chuyện dẹp than "thổ phỉ" ở Quảng Ninh

Đến lúc Quảng Ninh phải tự lựa chọn: hoặc mặc nhiên "sống chung" với than "thổ phỉ", hoặc phải thay đổi toàn diện từ công tác quản lý tài nguyên khoáng sản đến biện pháp xử lý ngăn chặn triệt để vấn nạn khai thác than trái phép đang rất "nóng" trên địa bàn.

Than thổ phỉ ở đâu?

Chẳng cần ai cho phép, chỉ cần biết được địa điểm có than ngầm, một nhóm người được thuê lén lút… "hạ trại". Than được đào đến đâu bán đến đó... Quy trình này được diễn tả bằng thuật ngữ dân gian: Than "thổ phỉ"!

Một điều lạ là không thể thống kê nổi Quảng Ninh hiện có bao nhiêu lò than loại này đang gây ra biết bao phức tạp về môi trường, về tính mạng con người cũng như về TTATXH. Chúng mọc rải rác nhiều nơi trong tỉnh, nhất là tại các khu vực gần khai trường lớn của ngành than.

Trong đó, tập trung nhiều ở Hạ Long với 12 phường, xã (bằng 60% tổng số địa phương) có hoạt động khai thác than. Thứ đến là khu vực thị trấn Mạo Khê, các xã Phạm Hồng Thái, Yên Thọ.

Qua khảo sát sơ bộ cũng đã trên 50 "lò". Ngoài ra, còn có hàng trăm "lò" khác ở khu vực Cẩm Phả, Uông Bí. Riêng tại Uông Bí, ngay cả khu vực được bảo vệ nghiêm ngặt là danh thắng Yên Tử mà giới "than tặc" vẫn không loại trừ làm mục tiêu tấn công.

Gắn với hoạt động đào bới khai thác than trái phép là các tiểu công trường với hàng ngàn lao động không nghề nghiệp kéo đến từ các địa phương lân cận như Thái Bình, Hải Dương và các tỉnh Bắc Trung bộ như Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh.

Vì sự nghèo đói, khổ cực, những người này đã chấp nhận mọi sự hiểm nguy, sẵn sàng đào sâu và bỏ mạng trong các đường lò tạm bợ mà không một điều kiện nào bảo đảm về sự an toàn tính mạng của họ.

Đào than đương nhiên phải tính đến bán than. Dịch vụ này rất chặt chẽ và hoàn toàn bằng phương tiện ôtô. Những con đường tạm được khai phá nối tuyến từ lò than ra các tuyến chính để đưa đi tiêu thụ. Có thời điểm, hoạt động vận chuyển than lậu không thua kém gì các đơn vị chính quy.

Gần đây, than lậu được các đầu nậu thu gom để xuất sang Trung Quốc dưới nhiều hình thức. Không hợp thức hóa được thủ tục, chứng từ thì... xuất lậu với mức chênh lệch rất lớn.

Bằng cung cách này, trong khoảng 10 năm trở lại đây, nhiều "đại gia" có tên tuổi ở Quảng Ninh được biết đến với gốc gác từ than "thổ phỉ", có mối quan hệ khá mật thiết với những nơi cần thiết lập mối quan hệ bằng bất cứ giá nào.

Mục đích là "lãnh địa" của họ được an toàn, than lấy được dễ dàng, tìm được nơi tiêu thụ hợp pháp. Vậy mới nói, than "thổ phỉ" giờ là chuyện quá bình thường, giống như than gắn liền với bụi. 

Điệp khúc "đào, lấp… lại đào"(!)

Chỉ tính từ năm 2007 đến nay, riêng tại Hạ Long, các lực lượng chức năng đã có hàng chục lần ra quân đánh sập hàng trăm lò than trái phép, thu giữ hàng ngàn tấn và bắt giữ trên 50 ôtô dùng vào việc vận chuyển than.

Qua những cuộc "hành quân" này mới thấy, hoạt động khai thác than thổ phỉ càng được diễn ra với hình thức quy củ hơn. Nghĩa là cũng có thiết kế mở cửa lò, có kết cấu lò chợ theo hình xương cá với thiết bị khai thác được cơ giới hoá không thua kém gì các đơn vị thuộc Tổng Công ty Than - Khoáng sản VN.

Hoạt động tập kết, vận chuyển và tiêu thụ than lậu với số lượng hàng trăm tấn mỗi ngày và cũng được bố trí thành các công đoạn khá chặt chẽ, không đơn giản đội từng thúng than đem giấu sau vườn như trước nữa. Chỉ khó hiểu là với toàn bộ chuỗi thao tác như vậy nhưng chính quyền sở tại lại không hay biết gì cả.

Trong khi, từ năm 2006, UBND tỉnh Quảng Ninh và TP Hạ Long đã có văn bản giao trách nhiệm quản lý, ngăn chặn, phát hiện và xử lý hoạt động khai thác than trái phép cho chính quyền các xã, phường.

Thậm chí, ngay sau lúc các Đoàn liên ngành rất tốn kém, công phu mới có thể tiến hành đánh sập hàng loạt các lò than "thổ phỉ" để bàn giao lại mặt bằng cho địa phương, chỉ ít ngày, hầm mỏ lại được tái tạo, mọi diễn biến vẫn bình thường như chưa hề xảy ra chuyện gì!

Trước phản ứng gay gắt của dư luận, các chủ lò đã đối phó bằng cách biến khu vực khai thác than thành những dự án vườn đồi, trang trại hoặc "dự án" trồng rừng phủ xanh đồi trọc". Tuy nhiên, dù có  tinh vi thì khâu cuối cùng là vận chuyển than ra khỏi khu vực khai thác vẫn rất khó che giấu. Thế nhưng địa phương vẫn không hề nhìn thấy(?!).

Cần tính đến chế tài xử lý hình sự

Càng ngày, hòn than đen ở Quảng Ninh càng trở nên có giá. Than lậu dù nhiệt lượng thấp, không qua sàng tuyển cũng có giá trên 1 triệu đồng/tấn. Một lò than thổ phỉ cỡ nhỏ cũng khai thác được không dưới vài chục tấn mỗi ngày.

Tính sơ cũng đã thấy nguồn thu vô cùng hấp dẫn và đó là động lực chính để rất nhiều người bất chấp sự ngăn cấm của địa phương sẵn sàng đầu tư vào khai thác than thổ phỉ. Đó cũng là lý do khiến tình trạng khai thác than thổ phỉ tại Quảng Ninh lúc này là lúc nóng bỏng, phức tạp hơn bao giờ hết.

UBND tỉnh Quảng Ninh vừa  có công văn gửi 2 huyện Đông Triều, Hoành Bồ, các thị xã Cẩm Phả, Uông Bí và TP Hạ Long, yêu cầu Chủ tịch UBND các địa phương nói trên phải khẩn trương thành lập đoàn kiểm tra và dẹp bỏ nạn khai thác than trái phép, sau đó phải chịu trách nhiệm cá nhân nếu để tình trạng này tiếp tục tái diễn.

Đồng thời, giám đốc các lâm, nông trường đóng trên địa bàn phải chịu trách nhiệm khi nông, lâm trường xảy ra nạn khai thác than trái phép, làm ảnh hưởng tới rừng phòng hộ, rừng nguyên sinh, rừng đầu nguồn.

Trong một diễn biến khác, UBND tỉnh Quảng Ninh cũng đã đề nghị Tập đoàn TKV chỉ đạo các công ty, đơn vị thành viên nỗ lực trong việc quản lý các khu vực khai thác than, kiên quyết không để tư nhân vào khai trường khai thác than trái phép, làm ảnh hưởng nghiêm trọng tới môi trường và gây thiệt hại về kinh tế.

Sự chỉ đạo như vậy là cần thiết nhưng xem ra vẫn không khác gì so với cách điều hành của những năm trước đây, và thực tế đã chứng minh: Cấm thì cứ cấm nhưng than thổ phỉ vẫn lộng hành.

Đã đến lúc tỉnh cần phải thay đổi biện pháp điều hành, chỉ đạo sao cho đủ mức trấn áp, răn đe người quản lý cũng như kẻ vi phạm. Trong đó, phải tính đến khả năng truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những trường hợp cố tình bao che hoặc coi thường kỷ cương pháp luật Nhà nước