Ai hưởng lợi từ chính sách bình ổn giá?

Bình ổn giá là biện pháp can thiệp bằng chính sách tài chính, tiền tệ của Nhà nước đối với một số nhóm mặt hàng nhằm kiềm chế tăng giá. Mục tiêu này rất có ý nghĩa nhưng sự thực, nguồn tiền này chỉ chảy vào túi một số doanh nghiệp khéo luồn lách, tạo cơ chế xin - cho, phát sinh tiêu cực.

Mặt hàng nào cần bình ổn giá?

Theo quy định tại Điều 6 Pháp lệnh Giá và khoản 2 Điều 1 Nghị định số 75/2008/NĐ-CP ngày 9/6/2008 về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 170/2003/NĐ-CP của Chính phủ thì danh mục hàng hoá, dịch vụ thực hiện bình ổn giá bao gồm: Xăng, dầu; khí hoá lỏng; xi măng; thép xây dựng; phân bón hóa học; thuốc bảo vệ thực vật; thuốc thú y: vaccin lở mồm long móng; vaccin cúm gia cầm; các loại kháng sinh: oxytetracycline, ampicilline, tylosin, enrofloxacin; muối; sữa; đường ăn (đường trắng và đường tinh luyện); thóc, gạo; thuốc phòng, chữa bệnh cho người thuộc danh mục thuốc chữa bệnh chủ yếu sử dụng tại các cơ sở khám, chữa bệnh do Bộ Y tế quy định; cước vận chuyển hành khách bằng đường sắt loại ghế ngồi cứng; một số loại thức ăn chăn nuôi gia súc: ngô, đậu tương, khô dầu đậu tương.

Ngoài ra, Nghị định giao quyền thêm cho UBND cấp tỉnh, căn cứ vào tình hình biến động giá cả tại địa phương để bổ sung thêm danh mục hàng hóa, dịch vụ của địa phương thực hiện bình ổn giá. Chẳng hạn như UBND tỉnh Quảng Ninh bổ sung gạch, ngói, đá xây dựng, giống lúa, giống ngô vào danh mục hàng hóa, dịch vụ thực hiện bình ổn giá trong tỉnh; UBND tỉnh An Giang bổ sung thêm giá cước vận chuyển hành khách công cộng bằng xe buýt, giá nước sạch cho sinh hoạt; UBND tỉnh Bắc Kạn bổ sung thêm cước vận chuyển hàng hóa, hành khách bằng ôtô trên địa bàn tỉnh…

Theo quy định của Pháp lệnh Giá, các biện pháp bình ổn giá được thực hiện như: điều chỉnh cung cầu hàng hoá sản xuất trong nước và hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu; hàng hoá giữa các vùng, các địa phương trong nước; mua vào, bán ra hàng hóa dự trữ quốc gia; kiểm soát hàng hoá tồn kho khi có dấu hiệu đầu cơ.

Hàng bình ổn giá nằm sang trọng ở siêu thị.

Hàng bình ổn: Khéo xoay thì ổn! 

Việc xác định những hàng hóa, dịch vụ thuộc danh mục mặt hàng bình ổn giá là đã căn cứ vào tính chất quan trọng của những hàng hóa, dịch vụ đối với sản xuất, đời sống... Nhà nước vẫn thực hiện nguyên tắc tôn trọng quyền tự định giá của doanh nghiệp, không can thiệp trực tiếp vào việc định giá của doanh nghiệp theo tín hiệu thị trường nhưng đã thực hiện các biện pháp cần thiết tác động vào sự hình thành giá cả của các mặt hàng đó và tác động vào mặt bằng giá chung để giá cả vận động bình ổn, không để đột biến về giá xảy ra.

Tuy nhiên, một trong những biện pháp mang tính quyết định để bình ổn mặt bằng giá cả trong khi nền kinh tế lâm vào tình trạng lạm phát cao hoặc cả khi rơi vào tình trạng thiểu phát là biện pháp tài khóa, tiền tệ lại chưa được quy định ở pháp luật nên thiếu căn cứ khi xây dựng các văn bản hướng dẫn và áp dụng các biện pháp bình ổn giá. Một số thời điểm để kiềm chế lạm phát có thiên về biện pháp hành chính chưa phù hợp với cơ chế thị trường, chẳng hạn như yêu cầu doanh nghiệp giữ ổn định giá, không tăng giá khi các yếu tố hình thành giá đã thay đổi... chỉ được thể hiện ở các văn bản chỉ đạo.

Việc chi tiền ngân sách cho bình ổn giá là vấn đề đáng bàn. Lâu nay, nguồn tiền này được rót cho một số doanh nghiệp, trong khi tiêu chí nào để rót tiền lại không rõ ràng khiến giữa các doanh nghiệp được tiền với không được tiền xảy ra tỵ nạnh. Điều này khiến doanh nghiệp nào giỏi luồn lách hay "đi đêm" thì được rót vốn, mức nhiều hay ít tùy thuộc sự khéo xoay xở, trong khi giá cả doanh nghiệp này bán ra cũng không rẻ hơn thị trường là bao nhiêu. Viện cớ ôm tiền bình ổn mà giá vẫn cao ngất ngưởng, doanh nghiệp ngụy biện, nếu không có bình ổn giá sẽ ... cao hơn nữa.

Thành phố Hồ Chí Minh năm ngoái đã bỏ ra gần 380 tỷ đồng để bình ổn giá, năm nay bỏ ra 412 tỷ đồng. Các doanh nghiệp tham gia bình ổn được ưu đãi (vay không lãi 12 tháng, trong khi lãi suất thị trường khoảng trên 20%/năm) nếu giá bán thấp hơn giá thị trường ít nhất 10%. Nếu có bán thấp hơn giá thị trường, chắc chắn họ sẽ để đúng mức thấp hơn 10% và như thế có thể được lợi không nhỏ so với việc không tham gia bình ổn giá.

Hà Nội cũng chi hàng trăm tỷ đồng cho bình ổn giá, riêng trong đợt tết đã chi tới 400 tỷ đồng để dự trữ 6.400 tấn gạo, 1.520 tấn thịt gia súc, 560 tấn thịt gia cầm, 12 triệu quả trứng gia cầm. Tuy nhiên, nguồn lương thực, thực phẩm này chủ yếu nằm ở… siêu thị!

Nhiều nhóm mặt hàng trong chương trình bình ổn của các doanh nghiệp tham gia chương trình bình ổn, có giá cao hơn giá hàng hóa ở các doanh nghiệp không tham gia chương trình bình ổn. Chẳng hạn, ở hệ thống siêu thị Co.op Mart, một số mặt hàng như đường, trứng gia cầm, dầu ăn… có giá bán cao hơn giá các sản phẩm cùng loại tại các siêu thị Bic C, LotteMart, trong khi doanh nghiệp Sài Gòn Co.op được hưởng rất nhiều ưu đãi từ việc tham gia chương trình bình ổn giá hàng hóa. Giá cả bán ra của họ cũng ngất ngưởng.

Ví dụ, giá đường của một công ty tham gia bình ổn giá là 21.500 đồng/kg trong khi giá của doanh nghiệp không tham gia bình ổn là 21.400 đồng/kg. Nhưng doanh nghiệp bán rẻ đó sau khi tham gia bình ổn đã tăng giá lên 21.500 đồng/kg như doanh nghiệp đã tham gia bình ổn trước đó. Như vậy, từ chỗ chưa bình ổn thì chỉ 21.400 đồng/kg, sau khi có bình ổn lại nhảy cóc thêm 100 đồng nữa. Đó là sự lạ nhưng đã xảy ra!

Nhiều người cho rằng, tham gia bình ổn mà như vậy, chắc các doanh nghiệp phải "đi đêm" thì mới được tham gia bình ổn giá! Điều này cho thấy, nguồn tiền của nhân dân đã được dùng không đúng mục tiêu cao cả của chuyện bình ổn giá, hơn thế nữa còn gây ra bất công xã hội và sự méo mó của giá thị trường.

Còn tại chợ quê, người nghèo không có cơ hội tiếp cận hàng bình ổn.

Không nên rót tiền cho doanh nghiệp

Theo nhiều chuyên gia kinh tế, đã đến lúc không nên rót vốn cho doanh nghiệp khi thực hiện bình ổn giá. Trong khi các doanh nghiệp sản xuất, người nông dân cần vốn để đầu tư cho sản xuất phải vay từ các ngân hàng thương mại với lãi suất hơn 20%, tiền của chương trình bình ổn giá hàng hóa lại hỗ trợ vào các doanh nghiệp phân phối, phần lớn là các doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp Nhà nước. Để giúp người nghèo trong lúc giá cả tăng cao, cách trực tiếp là hỗ trợ kinh phí cho họ (hay các phiếu mua hàng) và để cho họ được quyền lựa chọn. Không hỗ trợ các doanh nghiệp, nhất là các doanh nghiệp quốc doanh. Hơn nữa, việc hỗ trợ bình ổn giá lâu nay lại chỉ nằm ở hệ thống siêu thị tại các thành phố, thị xã, không ra đến chợ, đặc biệt vùng thôn quê, miền núi, nơi hầu hết người nghèo mua bán hàng ngày. 

Các doanh nghiệp tham gia chương trình hàng bình ổn giá được vay tiền với mức lãi suất 0%, trong khi đó, các doanh nghiệp không được hưởng các ưu đãi trên, muốn bán được hàng phải bán không cao hơn các doanh nghiệp tham gia bình ổn, trong khi họ phải vay vốn từ ngân hàng với lãi suất hơn 20%. Như vậy, xuất hiện tình trạng cạnh tranh không công bằng giữa các doanh nghiệp, tình trạng hai giá trong cùng một nhóm mặt hàng trên thị trường.