Vị tướng với báo chí và văn hóa văn nghệ

Ông sinh tháng 12/1926 ở xã Lý Thường Kiệt, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên. Thời niên thiếu, có lẽ chưa một lần tôi được gặp ông mà có gặp cũng không biết. Khi tóc tôi còn để chỏm ông đã thoát ly, hoạt động cách mạng trước năm 1945. Trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, ông sống - chiến đấu trưởng thành trong quân đội. 

Nhà văn Ngô Vĩnh Bình, Phó tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ quân đội, viết về ông: “Vị tướng đã từng tham gia Tây Tiến, từng có mặt ở Điện Biên Phủ, từng vượt biển, ở rừng và trực tiếp chỉ huy một cánh quân trong Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử”.

Gần 2/3 thế kỷ ông gắn bó và có nhiều duyên nợ với báo chí, văn hóa, văn nghệ. Sau này tôi học hành, công tác xa nhà. Ông và tôi cùng có một làng quê bên dòng sông Hoan Ái để thương, để nhớ.

Vốn có năng khiếu, năm 1946 ông được phân công làm thư ký tòa soạn Báo Khu Hai kháng chiến. Ông đoạt giải nhất cuộc thi viết truyện Báo Vệ quốc quân năm 1947. Sau ngày tiếp quản thủ đô năm 1954, Bộ Quốc phòng chuyển về Hà Nội. Ông được tổ chức phân công làm Trưởng phòng Văn nghệ Quân đội, nhà văn Vũ Tú Nam làm Phó phòng. Báo Sinh hoạt văn nghệ và Nhà xuất bản (NXB) Quân đội đều trực thuộc Phòng Văn nghệ Quân đội.

Ông tự hào về truyền thống quý báu của công tác văn nghệ cách mạng mà không phải quân đội nào, quốc gia nào cũng có. Trải qua hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, nhiều anh chị em nhà báo, văn nghệ sĩ đã hăng hái gia nhập quân đội. Họ sống - chiến đấu cùng chiến sĩ, say mê viết tin bài, viết truyện, làm thơ, vẽ tranh và trưởng thành trong khói lửa.

Thời ấy đồng chí Nguyễn Chí Thanh là chủ nhiệm Tổng cục Chính trị có tầm nhìn chiến lược, sắc sảo. Đồng chí Nguyễn Chí Thanh chủ trương được Ban Tuyên huấn Trung ương đồng ý để Báo Sinh hoạt văn nghệ chuyển thành Tạp chí Văn nghệ Quân đội, phát hành rộng rãi phục vụ cả quân đội và nhân dân.

Tạp chí có trụ sở hai tầng, mái ngói cong cong như mái chùa khác lạ với những ngôi nhà xung quanh, trong đó có nhiều phòng nhỏ yên tĩnh thuận lợi cho văn nghệ sĩ sáng tác. Đó là ngôi nhà số 4 Lý Nam Đế, Hà Nội.

Nhà văn Văn Phác nhận quyết định làm Chủ nhiệm Tạp chí Văn nghệ Quân đội (tổng biên tập đầu tiên) kiêm nhiệm Trưởng phòng Văn nghệ Quân đội một thời gian. Ngoài in ấn tác phẩm văn thơ, nghiên cứu lý luận phê bình văn học tạp chí còn có âm nhạc, mỹ thuật, nhiếp ảnh.

Tạp chí ra đời được đông đảo bạn đọc chú ý. Là chủ nhiệm, ông chủ trương dành thời gian đi thực tế sáng tác. Ai đã chọn được đề tài, có đề cương thì được “giải phóng” hoàn toàn 3 tháng để hoàn thành tác phẩm.

Năm 1959, có Nghị quyết Trung ương 15 về chuyển hướng cách mạng miền Nam. Tạp chí Văn nghệ Quân đội tổ chức nhiều cuộc chia tay kín đáo và cảm động. Ông nhớ lần đưa tiễn nhà văn Nguyên Ngọc, Nguyễn Thi và một số anh chị em văn công quân đội lên đường vào Nam. Đêm ấy trăng tỏa sáng khắp vùng đồi Xuân Mai vắng lặng. Tôi và anh Chính Hữu ngồi với các bạn rất lâu, rất khuya dưới chân đồi trước giờ chia tay.

Mấy tháng sau, đồng chí Trần Văn Phác bí mật đi B nhận nhiệm vụ mới: Chánh văn phòng Quân ủy Miền rồi Chủ nhiệm Cục Chính trị Quân giải phóng. Chuyến đi bằng đường thủy trên một con tàu không số từ một bến không tên ở vùng biển Đồ Sơn được thể hiện trong cuốn hồi ký "Còn mãi với thời gian" của ông do NXB Quân đội nhân dân phát hành năm 1999.

Đến Thư viện Quốc gia, ta được đọc tác phẩm đầu tay của nhà văn với truyện ký "Trong khói lửa" (Liên khu Ba xuất bản - 1947), nhà văn Nguyễn Công Hoan viết lời tựa. Tiếp đó là tác phẩm "Không còn con đường nào khác" (1975) bút danh Trần Nam Hương, "Từ mùa thu ấy" (1981), "Một mùa xuân rực rỡ" (1985).

Những năm lãnh đạo Bộ Văn hóa ông có: "Công tác tư tưởng văn hóa trong các lực lượng vũ trang" (1983), "Mấy vấn đề cấp bách về văn hóa nghệ thuật" (1985), "Sự nghiệp văn hóa trong chặng đường trước mắt" (1987).

Năm 2005, NXB Quân đội nhân dân phát hành cuốn "Từ ngôi nhà số 4" của nhà văn Văn Phác. Trong đó có bài tác giả viết về Tạp chí Văn nghệ Quân đội thời kỳ mới thành lập với những nhà văn, nhà thơ từng gắn bó với ông: Thanh Tịnh, Từ Bích Hoàng, Hữu Mai, Hồ Phương, Vũ Cao, Nguyễn Khải...

Năm 2007, NXB Công an nhân dân phát hành cuốn "Văn Phác tuyển tập" 632 trang.

Ông nghỉ hưu, nhà ở cách Tạp chí Văn nghệ Quân đội hơn trăm mét. Tuổi ngoài 80 ông vẫn cầm bút, thường xuyên đọc và theo dõi từng bước đi của tạp chí. Đôi cây đại ông cùng đồng đội trồng trước cửa trụ sở cơ quan ngày ấy đến độ lại nở hoa. Thấm thoắt đã trên 50 năm