Sự trở lại của “kim cương máu”

Mục đích của hiệp định là chứng nhận chất lượng kim cương bán ra thị trường tiêu dùng có nguồn gốc sạch sẽ, không xuất phát từ những vùng xung đột và vấy máu của người châu Phi.

Về mặt lý thuyết, các quốc gia ký hiệp định Kimberley Process đồng ý không nhập khẩu hay xuất khẩu những viên kim cương máu. Kim cương xuất khẩu được chứa trong những cái túi chống đánh cắp kèm theo chứng nhận bảo đảm những viên đá quý không xuất phát từ những vùng xung đột.

Quốc gia nào vi phạm Kimberley Process sẽ bị trục xuất khỏi hiệp định hay tạm đình chỉ xuất khẩu. Điều đó có nghĩa là quốc gia này không còn được xuất khẩu kim cương của mình đến bất cứ quốc gia thành viên nào của hiệp định. Nhưng thực tế không phải vậy.

Kim cương từ các quốc gia châu Phi từng đem lại nguồn tài chính khổng lồ cho quân nổi loạn trong nhiều thập niên. Nhưng kim cương máu còn xuất phát từ những vùng xung đột khác. Như là 4 loại kim cương máu mới: hồng ngọc (ruby) ở Myanmar, coltan ở Cộng hòa Dân chủ (CHDC) Congo, bauxite ở Guinea, và ngọc lục bảo (emerald) ở Colombia.

Hồng ngọc của Myanmar nổi tiếng với màu đỏ như máu chim bồ câu rất đặc biệt. Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) đều cấm kim cương máu của Myanmar, nhưng người ta biết rõ chế độ quân quản (junta) của Myanmar vẫn thu được 300 triệu USD từ những viên hồng ngọc trong năm tài chính 2006. Nhóm Junta của Myanmar kiếm được nhiều đồng tiền mạnh và công khai tổ chức đấu giá để tăng thêm lợi nhuận từ việc buôn lậu kim cương.

Tại các mỏ quặng nước này, lao động trẻ em và dịch bệnh HIV/AIDS là rất phổ biến. Coltan  (viết tắt của columbite-tantalite) - quặng kim loại chứa các thành phần được sử dụng trong điện thoại di động - được khai thác ở vùng Kivu bị chiến tranh tàn phá của CHDC Congo (DRC).

Theo đánh giá của LHQ, DRC kiếm được 750 triệu USD lợi nhuận từ coltan giữa các năm 2000 và 2004. Cuộc nội chiến ác liệt kéo dài 13 năm lôi kéo cả quân đội của Rwanda và Uganda vào cuộc, chủ yếu cuộc chiến tranh mỏ quặng của DRC, nơi có nhiều trữ lượng lớn kim cương, vàng, tungsten, thiếc và coltan. Cộng hòa Guinea ở Tây Phi là nơi cung cấp căn bản bauxite cho thế giới, được sử dụng để chế tạo ra nhôm dùng trong mọi thứ từ lon soda đến máy bay. 20% GDP của Guinea - hay 857 triệu USD/năm - đến từ kỹ nghệ khai thác bauxite.

Mới đây, Trung Quốc đồng ý đầu tư 7 tỉ USD vào cơ sở hạ tầng Guinea để được quyền khai thác quặng bauxite. Quặng mỏ quý này đã giúp nhóm junta củng cố thêm quyền lực và không màng đến những sự trừng phạt của quốc tế. Colombia là quốc gia xuất khẩu ngọc lục bảo hàng đầu thế giới.

Trong thập niên 80 thế kỷ trước, các tập đoàn ma túy ở Colombia đã phát động cuộc chiến tranh đẫm máu vì ngọc lục bảo. Bạo lực từ vùng nông thôn Boyaca lan rộng đến Bogota giết chết hơn 3.500 người.

Theo các báo cáo mới đây của các tổ chức phi chính phủ, trong đó bao gồm Global Witness, Partnership Africa Canada và Human Rights Watch, những viên kim cương máu vẫn còn lưu thông tự do và hành vi buôn lậu sản phẩm này vẫn lan tràn rầm rộ.

Một số quốc gia nghèo trong lĩnh vực kinh doanh kim cương, như Sierra Leone, Angola và Cộng hòa Congo, không thể giải thích nguồn gốc của 50% số kim cương xuất khẩu của họ, từ đó mà người ta nghi ngờ tiêu chuẩn kim cương sạch của số quốc gia này. Côte d'Ivoire, quốc gia duy nhất được coi là nguồn kim cương máu "chính thức" do việc quân nổi loạn kiểm soát các mỏ quặng kim cương ở miền Bắc nước này.

Côte d'Ivoire mở rộng sản xuất kim cương từ khi nước này bị LHQ trừng phạt năm 2004, nghĩa là quân nổi loạn tìm kiếm các thị trường tự nguyện cho bọn chúng ở khắp nơi. Điều đó cho thấy rằng, Kimberly Process không chỉ bất lực trong việc ngăn chặn kim cương máu, mà các chính sách của nó thậm chí còn khích lệ thị trường bất hợp pháp phát triển thêm.

Zimbabwe là hình ảnh rõ ràng nhất minh họa cho điều này. Từ năm 2006, khi kim cương được phát hiện ở khu vực cánh đồng Maranfe ở miền Đông nước này, cảnh sát và quân đội bắt đầu xâm phạm quyền con người một cách có hệ thống để làm giàu cho họ.

Theo điều tra vào đầu năm 2009 của Tổ chức Human Rights Watch (Tổ chức nhân quyền), binh lính Zimbabwe đã dùng súng bắt ép người dân đi đào kim cương. Công nhân mỏ quặng bị đánh đập, phụ nữ bị cưỡng bức và trẻ em bị ép làm việc nặng nhọc.

Để bảo vệ khu vực cánh đồng kim cương, đồng thời xua đuổi hết những người đào kim cương độc lập, quân đội Zimbabwe tiến hành chiến dịch đốt phá khu vực gây ra cái chết cho hàng trăm công dân. Kim cương sau đó được chuyển lậu sang quốc gia láng giềng Mozambique và từ đó đi đến những quốc gia khác, những nơi mà kim cương có thể dễ dàng xuất khẩu dưới vỏ bọc giấy chứng nhận của Kimberley Process - nghĩa là số kim cương này hoàn toàn sạch sẽ trước con mắt của thế giới! Nhóm điều tra của Tổ chức Human Rights Watch và Kimberley Process đến thăm Zimbabwe vào tháng 7/2009 và thấy được sự vi phạm hiệp định quá rõ ràng.

Nhưng Kimberley Process thiếu chính sách để trừng phạt một quốc gia có hành vi xâm phạm quyền con người và chuyển lậu kim cương. Nicky Oppenheimer, Chủ tịch De Beers, công ty kim cương lớn nhất thế giới, đề nghị Kimberley Process có "hành động kiên quyết" đối với Zimbabwe. Ngay đến những người từng ủng hộ Kimberley Process nay cũng trở thành những người chỉ trích mạnh mẽ hiệp định này.

Trong khi đó, các tổ chức phi chính phủ (NGO) kêu gọi phải có một điều khoản về quyền con người để xử lý những vấn đề như đã diễn ra ở Zimbabwe. Và họ cũng đề nghị lập ra một văn phòng đặc biệt để cung cấp sự giám sát độc lập cho các báo cáo và phân tích thống kê.

Ngoài ra, các nhóm khác - trong đó bao gồm cả Human Rights Watch - đang tập trung vào một bộ phận có thể thúc đẩy sự thay đổi lớn - đó là những người tiêu thụ. Trong tháng 11/2009, Human Rights Watch đã kêu gọi những người tiêu thụ tẩy chay kim cương của Zimbabwe