Phát hiện di tích Cự Thạch ở chân núi Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc
Di tích này nằm trong một thung lũng rộng, trải dài theo hướng tây - đông, hiện đang canh tác trồng lúa. Cách di tích khoảng hơn 100m về phía nam là dòng suối lớn chảy dọc thung lũng.
Di tích gồm một tấm đá phiến magma biến chất (gọi là tấm trần), có hình khối giống một con thuyền, với hai bề mặt khá phẳng, chiều dài từ 3,1m - 3,15m, rộng từ 1,05m - 1,10m, dày từ 0,40m- 0,45m, phân bố theo hướng bắc - nam. Mặc dù, trên bề mặt và ở các rìa cạnh của tấm đá đã bị lớp phong hóa bao phủ rất dày, nhưng hình dáng của hai đầu tấm đá với đầu phía bắc thu nhỏ hình mũi thuyền và đầu phía nam khá phẳng như đuôi thuyền cho thấy chúng đã được gia công tạo dáng có chủ đích.
Đáng chú ý là, ở mỗi một đầu tấm đá được kê cao trên 2 tảng đá to hình nêm chôn rất sâu trong lòng đất. Cả 4 tảng đá kê phía dưới có cùng chất liệu với tấm trần bên trên. Hiện tại, tấm đá lớn được kê cao hơn mặt đất là 0,45m.
Theo bà con địa phương cho biết, có một di tích tương tự như vậy nhưng kích thước lớn hơn, cùng nằm trong thung lũng cách đó gần 800m về phía đông, trong một khu đồng trũng. Hiện di tích thứ hai này đã bị bùn lấp phủ.
Kết quả điều tra dân tộc học quanh vùng cho thấy đồng bào dân tộc Sán Dìu ở đây đã có lịch sử cư trú hơn 600 năm. Họ có tục thờ thần đá ở trên ngọn núi lớn gần đó, nhưng tuyệt nhiên không hay biết gì về những di tích cự thạch trên. Cũng không có truyền thuyết dân gian nào liên quan đến di tích trên.
Qua khảo sát kỹ tại địa bàn, và điều tra dân tộc học, đoàn khảo sát cho rằng đây chính là loại hình di tích khảo cổ mà chúng ta còn ít bắt gặp trên đất nước ta. Đó chính là loại hình di tích Dolmel, một trong những loại hình của văn hóa Cự thạch, còn gọi là văn hóa Đá lớn (Megalithic culture). Di tích Dolmen ở Tam Đảo, Vĩnh Phúc có cấu trúc tương tự với di tích cự thạch ở Cao Bằng, Bắc Giang và Sóc Sơn (Hà Nội).
Theo các tài liệu khảo cổ học, Dolmen là một trong những loại hình di tích cự thạch được phát hiện nhiều nơi trên thế giới. Ở khu vực Đông Nam Á, loại di tích này tìm thấy nhiều ở
Ở nước ta, hiện loại di tích này phát hiện được số lượng còn rất ít, như ở Xín Mần (Hà Giang), Hòa An (Cao Bằng), Nà Hang (Tuyên Quang), Lục Nam (Bắc Giang), Tiên Du (Bắc Ninh), Sóc Sơn (Hà Nội)... Cho đến nay, việc xác định ý nghĩa của các kiến trúc Dolmen vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau.
Nhiều nguồn tài liệu cho rằng, chúng thường là mộ của thủ lĩnh cộng đồng, là chỗ tưởng nhớ những nhân vật lỗi lạc, hoặc có thể là khu đất thiêng, thần thánh của thị tộc hay bộ lạc, hoặc là chỗ tưởng niệm, thờ cúng tổ tiên. Theo các nhà nghiên cứu cho biết, di tích cự thạch Tam Đảo, Vĩnh Phúc còn có thể liên quan đến tục thờ Thần đá của các cư dân tiền sử nơi đây.
Việc xác định niên đại cho di tích cự thạch ở Vĩnh Phúc được các nhà nghiên cứu đặt trong mối liên hệ so sánh với các di tích đồng loại trong khu vực. Trước mắt, đoàn khảo sát xác định di tích cự thạch Vĩnh Phúc có niên đại khoảng sau Công nguyên vài ba thế kỷ, cách nay gần 2.000 năm. Điều đó khá phù hợp với những tài liệu khảo cổ học về loại hình di tích đá lớn ở khu vực Đông Nam Á.
Việc tìm hiểu sâu thêm nhiều mặt về di tích cự thạch Tam Đảo, Vĩnh Phúc cũng là điều lý thú, thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong thời gian tới
