Người đúc rồng Thăng Long

Duyên nợ với... đồng

Lâu nay cứ nhắc tới những người thợ của các làng nghề, mà lại là nghề đúc đồng, tôi thường sẵn trong đầu cái hình ảnh của những ông thợ "vai u, thịt bắp, da đen cháy". Vì vậy, lần đầu gặp Lê Diệu Hương, tôi thật sự bất ngờ bởi đó là  một phụ nữ còn rất trẻ mà lại... "mặt hoa da phấn".

Sinh năm 1977 ở làng đúc đồng nổi tiếng Ngũ Xã, cho tới bây giờ, Hương vẫn nhớ cả một thời tuổi thơ là những ngày chạy quanh bên chân ông ngoại xem ông hoàn thiện những chiếc chuông, đỉnh, tượng, hoành phi, câu đối, tranh chạm khảm tam khí... 12 tuổi, Hương đã có thể tự tay vẽ mẫu và 15 tuổi trở thành một trong những nghệ nhân "nhí" của làng nghề có thể sáng tác mẫu cho thợ sản xuất các sản phẩm đồng. 22 tuổi, Lê Diệu Hương đã trở thành chuyên  gia thiết kế các mẫu mã sản phẩm đúc đồng mới với cải tiến phong phú, tinh tế phù hợp với từng môi trường sử dụng.

Nhưng, bước ngoặt lớn nhất là năm 2000, từ xưởng sản xuất truyền thống của gia đình, Hương quyết định thành lập một cơ sở sản xuất đồ đồng mang tên cô. "Vạn sự khởi đầu nan", sau không ít khó khăn với rất nhiều mồ hôi, công sức đổ ra, cô thợ trẻ đã được đền bù xứng đáng bằng các giải thưởng danh giá: hai lần chị được trao tặng giải thưởng Ngôi sao Việt Nam, giải thưởng Tinh hoa Việt Nam, Nghệ nhân Đôi bàn tay vàng.

Bây giờ, xưởng sản xuất của Lê Diệu Hương đã được chuyển thành Công ty Cổ phần Mỹ nghệ Đông Sơn với những sản phẩm nổi tiếng như Pho tượng Phật Bà quan âm (42 tay) nặng gần 1 tấn đặt ở chùa Hương được đánh giá là pho tượng đồng đẹp nhất Việt Nam, 3 pho tượng Phật Tam thế đặt ở chùa Cát Tường (Việt Trì), tượng Phật Bà ở chùa Sơn Lôi (Phú Thọ)...

Kỷ niệm với Đại lễ 1000 năm Thăng Long

Hai năm trước, một lần trò chuyện với ông Trần Chiến Thắng (Thứ trưởng Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch), khi nghe Hương nói ý định muốn làm một sản phẩm gì đó để kỷ niệm Đại lễ 1000 năm Thăng Long, ông Thắng liền gợi ý nên đúc rồng.

Đó thực sự là ý tưởng rất hay. Nhưng khi bắt tay vào làm thì không đơn giản. Khi biết Hương có ý định làm 1.000 rồng thời Lý, không ít người ngăn vì lo "trẻ người non dạ" đổ ra cả đống tiền mà không biết có kết quả gì không. Hương bảo, lúc đầu thấy nhiều người gàn chị cũng hoang mang, vì không có nhiều tư liệu, ngay cả mẫu đầu rồng khai quật ở Hoàng thành cũng chỉ giải quyết được dáng dấp ở phần đầu rồng. Vậy là hai vợ chồng cùng phải lùng sục khắp nơi sưu tầm tư liệu về lịch sử, điêu khắc, văn hóa thời Lý, rồng thời Lý.

Để phác thảo ra một sản phẩm rồng hội tụ các yêu cầu không chỉ là sản phẩm mỹ nghệ cao cấp mà còn phải mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc đánh dấu 1000 năm Thăng Long;  mang đậm nét văn hóa Việt và có yếu tố tâm linh như lời chúc phúc cho người sở hữu... Lê Diệu Hương đã phải thuyết phục được Hội đồng thẩm định của TP Hà Nội, nơi quy tụ nhiều chuyên gia của các lĩnh vực: điêu khắc, sử học, mỹ thuật, văn hóa cùng tham gia, góp ý kiến. Rồi cũng không ít lần chị phải nhờ nhà điêu khắc Trần Tuy, một người rất am hiểu về rồng, tư vấn... cuối cùng mẫu rồng đã hoàn thiện. Ngày 1/6/2009, UBND TP Hà Nội chính thức chấp thuận giao cho Công ty Cổ phần Mỹ nghệ Đông Sơn đúc 1.000 rồng Thăng Long bằng đồng có gắn đá quý làm quà lưu niệm đặc biệt chào mừng Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long theo phương thức xã hội hóa.

Rồng Thăng Long.

Ngày 5/3/2010 tại Khu di tích Hoàng thành Thăng Long, trước sự chứng kiến của lãnh đạo Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch cùng đại diện các Sở, ban, ngành của Hà Nội, Công ty Cổ phần Mỹ nghệ Đông Sơn đã tổ chức lễ khởi công đúc 1.000 rồng. Và cùng ngày, tại xưởng sản xuất của mình, Diệu Hương đã thực hiện đổ mẻ đồng đầu tiên...

Bây giờ thì toàn bộ 1.000 rồng đã hoàn thành. Rồng Thăng Long có gắn đá quý ở hai mắt, miệng ngậm ngọc, có gắn logo chính thức của Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội dưới đế, nặng 3-3,5kg, chiều dài 36cm, chiều cao (cả đế) khoảng 26cm được đặt trong hộp gỗ sơn son. Mỗi sản phẩm đều được đánh số từ 0001 đến 1000 và có một giấy chứng nhận xuất xứ riêng cho từng cá thể, nhằm khẳng định yếu tố đặc biệt của sản phẩm.

Lê Diệu Hương kể rằng, để có được lô sản phẩm này, suốt 5 tháng qua, gần 100 người thợ đúc, mộc, kim hoàn đã phải làm ngày làm đêm để hoàn thành đúng tiến độ. Bởi từ khi đúc tới khi hoàn thiện, đóng hộp phải qua hơn 10 công đoạn, từ đúc, làm sạch thô, sạch tinh, đánh bóng, gắn mắt, gắn đế, vào hộp... nghe thì rất đơn giản nhưng công đoạn nào cũng cần sự tỉ mỉ của những người thợ.

Ngay công đoạn nghe tưởng đơn giản nhất là làm đế gỗ cho rồng cũng mất hàng tháng từ chọn mẫu, chọn gỗ nào cho phù hợp rồi đi tìm được xưởng mộc có đủ trình độ làm vì không phải xưởng mộc nào cũng làm được. Rồi việc đi mua đá rubi làm mắt rồng cũng rất kỳ công. 1.000 con rồng thì cần có 2.000 viên đá có cùng kích cỡ 5 ly khoảng hơn 1 cara/ viên làm mắt. Đi tìm mua ở trong nước thì không nơi nào có thể cung cấp đủ số lượng lớn và kích thước, màu sắc đồng đều như vậy. Cuối cùng phải ra nước ngoài chọn mới mua được hơn 2.000 viên về sau đó lại phải chọn tiếp mới ưng ý. Quả thực làm nghề thủ công mỹ nghệ mà không có được tính tỉ mỉ, kỳ công và lòng đam mê thì thật khó.

Bây giờ thì toàn bộ 1.000 rồng Thăng Long đã được Phó chủ tịch UBND TP Hà Nội Ngô Thị Thanh Hằng - Phó ban Chỉ đạo Quốc gia kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - ký giấy chứng nhận về sở hữu sản phẩm. Đã có hàng chục người đặt mua món quà giàu ý nghĩa này.

Trong số những khách hàng đầu tiên, có một người rất đặc biệt, đó là ngài Đại sứ Italia Andrea Perugini. Trong cuộc gặp được tổ chức tại nhà riêng ở Hà Nội dịp cuối tháng 7 vừa rồi, ông Đại sứ nói rằng ông rất yêu thích các sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam, đặc biệt là các sản phẩm bằng đồng và bạc. Với Đại sứ, rồng Thăng Long mang nhiều ý nghĩa và tượng trưng cho Hà Nội - Thăng Long 1000 năm. Ông Đại sứ còn ví von: "Tôi có cảm nhận các đường uốn lượn của rồng Thăng Long mang ý nghĩa như những khó khăn mà tôi đã vượt qua để có được thành công ngày nay". Ông khẳng định sau khi hết nhiệm kỳ đại sứ, đây sẽ là món quà kỷ niệm được ông mang về nước nhằm lưu lại dấu ấn quãng thời gian công tác ở Việt Nam.

Những ngày này, Lê Diệu Hương lại đang bận rộn với công việc chuẩn bị cho cuộc bán đấu giá từ thiện được truyền hình trực tiếp trên VTV sẽ tổ chức vào cuối tháng 9 tới. Sản phẩm đấu giá là  hai con rồng mang số 0001 và 1.000 (biểu trưng cho năm Vua Lý Thái Tổ ban Chiếu dời đô và năm Đại lễ 1000 năm Thăng Long) để quyên góp gây quỹ từ thiện xã hội. Toàn bộ số tiền thu được sẽ tặng cho Quỹ Nạn nhân chất độc da cam - dioxin Việt Nam. Ngoài số lượng làm quà tặng trong dịp Đại lễ, còn lại sẽ dành cho các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước có nhu cầu sở hữu. Lê Diệu Hương cho biết số tiền thu được từ bán sản phẩm, sau khi trừ chi phí, công ty sẽ trích một phần làm nền tảng để xây dựng Quỹ "Văn hóa Thăng Long".

Chúc cho ý tưởng tốt đẹp ấy của người thợ trẻ này sẽ sớm trở thành hiện thực