Mã số định danh: Nhanh và chuẩn

Gửi giấy tờ cho… chính quyền cầm hộ

"Những ứng dụng hiệu quả của mã số định danh thì nhiều lắm, kể ra không hết" - Thứ trưởng Bộ Tư pháp Lê Hồng Sơn phân tích - anh ở dưới quê, có việc lên thành phố làm thủ tục hành chính. Thôi thì đủ bản sao có chứng thực, rồi thì nhiều trường hợp lại còn phải mang theo bản chính để đối chiếu, khư khư cặp tài liệu to tướng, lúc nào cũng chỉ lo bị mất… Đấy là chưa kể đến nơi rồi, thủ tục hành chính hiện tại còn bắt anh phải khai đi khai lại các thông tin cá nhân, ước chừng khoảng 9 - 10 thông tin, vừa tốn giấy, tốn mực, tốn thời gian của cả cơ quan hành chính lẫn người đến làm việc.

Trong khi đó, nếu có mã số định danh với cơ sở dữ liệu đã được xác lập, anh chỉ cần mang theo giấy tờ tùy thân tối thiểu. Mã số định danh sẽ giúp cho cơ quan hành chính tiếp cận nhanh nhất với thông tin về người đến làm thủ tục. Người dân chỉ cần đưa ra yêu cầu của mình, còn trách nhiệm chứng minh nhân thân sẽ do cơ quan nhà nước thực hiện trong vài thao tác. Hay nói cách khác, cái mớ giấy tờ kia, Nhà nước đã giữ hộ cho anh rồi còn gì.

Một khi đã cấp số định danh rồi, thì nó có ý nghĩa như chìa khóa để truy cập vào cơ sở dữ liệu quốc gia về quản lý dân cư. Điều này, theo Thứ trưởng Lê Hồng Sơn, giải thích một phần lý do tại sao đề án bắt đầu thực hiện từ bây giờ nhưng phải đến năm 2016 mới triển khai cấp mã số định danh. "Phải xây dựng kho cơ sở dữ liệu quốc gia về quản lý dân cư trước đã, rồi thì mới có cái mà truy cập. Giống như anh có chìa khóa cửa vào nhà, nhưng trong nhà chẳng có gì cả, thì vào làm gì?".

Ngoài ra, với quy mô gần 90 triệu dân như hiện nay, việc thu thập, nhập thông tin của công dân để xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia là vấn đề không thể giải quyết trong thời gian ngắn. Đấy là chưa kể trong bối cảnh kinh tế còn khó khăn, đảm bảo được nguồn lực cho xây dựng kho dữ liệu này cũng là một thách thức không nhỏ.

Theo ước tính của Bộ Tư pháp, sẽ có khoảng gần 200 văn bản quy phạm pháp luật có liên quan phải sửa đổi, bổ sung để các đề án đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm giấy tờ công dân đi vào cuộc sống. Đổi lại, cũng với quy mô dân số hiện tại, số lượng giao dịch hành chính công giữa công dân và cơ quan hành chính, sự nghiệp trung bình mỗi ngày vào khoảng 600 nghìn giao dịch.

Phó Tổng Cục trưởng Trần Văn Vệ: CMTND sẽ song hành cùng mã số định danh.

Bởi thế, một khi số định danh cá nhân đi vào cuộc sống, người dân sẽ không phải khai thông tin công dân hoặc xuất trình các loại bản sao, bản sao có chứng thực… đối với khoảng 1.300 thủ tục hành chính tại các cấp chính quyền. Điều này đồng nghĩa với việc tiết kiệm được một con số tương đương 1.600 tỉ đồng mỗi năm, chưa kể lợi ích của việc rút ngắn thời gian giao dịch cũng như đơn giản hóa thao tác của cả hai phía.

Số đẹp, số xấu?

Bản tính người Á Đông xưa nay, hễ động đến các con số là rất hay đặt vấn đề thỏa mãn quan niệm tâm linh. Nào thì lộc sinh, lộc phát, tam tài… Như để loại ra khỏi đầu chúng tôi suy nghĩ về khả năng thương mại hóa những con số trong việc cấp mã số định danh, Thiếu tướng Trần Văn Vệ, Phó tổng cục trưởng Tổng cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự an toàn xã hội, Bộ Công an chìa cho chúng tôi xem tấm chứng minh thư nhân dân (CMTND) mẫu mới của ông. Một dãy 12 con số, có 3, có 4, có 5 và cuối cùng dãy số là 001. Thiếu tướng Trần Văn Vệ bảo, ông là người đầu tiên làm CMTND theo mẫu mới, số đầu tiên bấm nút là "một tịt" luôn, chẳng có lựa chọn gì cả!

Đại tá Vũ Xuân Dung, Cục trưởng Cục Cảnh sát đăng ký, quản lý cư trú và cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, Bộ Công an cho biết việc cấp mã số định danh sẽ được xây dựng dựa trên nguyên lý thuật toán ngẫu nhiên, có chứa các yếu tố về ngày tháng năm sinh, nơi sinh chứ không dựa vào kho số được xây dựng sẵn. Vì thế sẽ không có chuyện số đẹp, số xấu. Cấp đến đâu biết đến đấy.

Ngoài ra, mặc dù đã có "chìa khóa" truy cập vào kho dữ liệu rồi, nhưng mức độ truy cập của người dân khác, của cơ quan quản lý nhà nước khác. Ngay cả đối với các cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan nghiệp vụ, mức độ truy cập nông sâu đến đâu cũng khác nhau, phân cấp người dùng không giống nhau.

Ví dụ như đối với một người, việc truy cập thông tin cá nhân của cơ quan thuế sẽ gói gọn trong những thông tin về nhân thân cơ bản và chỉ liên quan đến lĩnh vực thuế. Trong khi đó, cũng với người ấy, mức độ truy cập của một cơ quan nghiệp vụ, như xuất nhập cảnh chẳng hạn, lại khác. Như thế vừa đảm bảo cung cấp đủ thông tin, vừa đáp ứng được nhu cầu riêng tư chính đáng của mọi công dân trước mỗi tình huống cụ thể.

Những tấm giấy khai sinh sẽ sớm được số hóa, không cần bản sao nữa.

Còn theo giải thích của ông Ngô Hải Phan, Cục trưởng Cục Kiểm soát thủ tục hành chính, Bộ Tư pháp thì thông tin trong mã số định danh là cơ sở dữ liệu lõi, chỉ thực hiện kê khai ở hai lĩnh vực ít biến đổi là hộ tịch do ngành tư pháp quản lý và hộ khẩu, chứng minh thư do ngành công an quản lý. Khi cần có thể khai thác dữ liệu lõi giải quyết thủ tục hành chính. Còn lại, mỗi ngành phải xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành. Các thông tin này khi nhập vào cho mỗi cá nhân sẽ được mã hóa. Chỉ nơi nhập vào mới có thể xem, sửa được nên sẽ đảm bảo tối đa hành vi xâm phạm đời tư của công dân.

Không bỏ Chứng minh thư

Khẳng định nguyên tắc số định danh cá nhân cấp cho người dân sẽ tồn tại suốt đời, từ khi sinh ra cho đến khi mất đi, Thiếu tướng Trần Văn Vệ cho biết, với phương án cấp đổi CMTND mới bao gồm 12 số thì trong vòng 500 năm không thể xảy ra hiện tượng trùng số.

Cũng theo Thiếu tướng Trần Văn Vệ, mã số định danh có thể thay cho các loại giấy tờ như sổ hộ khẩu hay giấy khai sinh thì được, nhưng không thể thay thế CMTND. "Dù gì thì bên cạnh một mã số ẩn chứa thông tin cá nhân, người ta còn cần một loại giấy tờ khác để khẳng định mã số ấy là của họ nữa. Đó chính là CMTND. Trên thế giới cũng chưa có nước nào bỏ loại giấy tờ tùy thân này. Có chăng chỉ là họ sử dụng hình thức lưu trữ khác, bằng thẻ từ, chip mã hóa thay vì giấy ép plastic như của ta trước đây mà thôi".

Còn theo một nghiên cứu của Cục Kiểm soát thủ tục hành chính, Bộ Tư pháp đã tham khảo tại các nước phát triển, cách sử dụng mã số định danh cá nhân cũng khá khác nhau. Tại các nước như Bỉ, Đan Mạch, Hà Lan, Thụy Điển, số định danh cá nhân được cấp cho công dân ngay từ khi sinh ra, và được sử dụng trong hoạt động quản lý hành chính. Ở các nước này, số định danh cá nhân được sử dụng cho tất cả các dịch vụ công vừa  quản lý công dân vừa hiệu quả trong việc trao đổi dữ liệu giữa các cơ quan hành chính với nhau.

Nó cũng có thể được sử dụng trong một số tổ chức tư nhân nhưng với những điều kiện nghiêm ngặt. Nếu như dãy số định danh ở Bỉ là 11 số thì ở Đan Mạch là dãy 10 số bao gồm 6 số đầu tiên chứa đựng thông tin về ngày, tháng, năm sinh. Số thứ 7 cho biết thế kỷ người ấy sinh ra. Số thứ 8 và thứ 9 hình thành số thứ tự. Số thứ 10 được coi như chìa khóa của cơ quan quản lý hành chính, ví như số chẵn dành cho nữ, số lẻ dành cho nam giới…

Giấy Chứng minh nhân dân vẫn được coi là giấy tờ tùy thân bất ly thân ở các quốc gia.

Tại các nước như Tây Ban Nha, Italia hay Thụy Sĩ lại sử dụng số định danh của từng ngành làm số định danh chung. Chẳng hạn như tại Tây Ban Nha, số CMTND được sử dụng như số định danh chung. Công dân Tây Ban Nha đều có nghĩa vụ làm chứng minh thư khi đủ 14 tuổi. Và vì sử dụng số chứng minh thư làm số định danh chung nên nó được sử dụng trong mọi tài liệu và hồ sơ hành chính. Số định danh này cũng được sử dụng trong tất cả các loại giấy tờ hoặc hồ sơ hành chính của công dân như hộ chiếu, giấy phép lái xe, hồ sơ học bổng…

Đối với cơ quan thuế tại nước này, mã số thuế cá nhân cũng chính là số CMTND. Tại Italia thì ngược lại, chính mã số thuế lại có vai trò như số định danh chung. Ở nước này mã số thuế không phải là số duy nhất dùng để định danh nhưng nó thường được sử dụng không chỉ trong mối quan hệ với cơ quan hành chính thuế mà còn trong hệ thống y tế quốc gia, trong tuyển dụng, ký kết hợp đồng, mở tài khoản ngân hàng… Số định danh tại Italia gồm 16 ký tự và số.

Tại các nước như Pháp và Thụy Sĩ, số an sinh xã hội được sử dụng như số định danh. Tuy nhiên, cũng giống như tại Italia, số định danh này không phải là duy nhất mà ở các nước này nó chủ yếu được sử dụng trong các lĩnh vực an sinh xã hội, phúc lợi xã hội và cả các cơ quan khác như thuế hay cơ sở giáo dục.

Phương pháp lưu trữ số định danh ở các nước cũng khác nhau. Tại nhiều quốc gia, tất cả thông tin cá nhân, số định danh, mã số thuế cá nhân đều được lưu trữ tại thẻ từ - bằng lái xe. Đó cũng là giấy tờ tùy thân duy nhất người ta mang theo người, tuy nhiên lại chứa đủ mọi thông tin liên quan cần thiết về nhân thân của người ấy.

Như vậy có thể hiểu, cùng là ID - Identification - số nhận dạng cá nhân - tuy cùng nằm trong ID Card - Thẻ căn cước - song tùy vào từng điều kiện thực tế của mỗi quốc gia mà nó được mang ý nghĩa và cách sử dụng khác nhau. Theo một chuyên gia trong lĩnh vực cải cách thủ tục hành chính, mặc dù cần nhìn nhận vấn đề một cách nghiêm túc cũng như đánh giá được tính ưu việt của nó, song không nên đặt quá nhiều đòi hỏi vào những bước khởi đầu trong việc xây dựng mã số định danh cá nhân hiện nay.

Một cách sơ đẳng nhất, số báo danh vào phòng thi hay mã số ra vào một công ty nào đó cũng có thể được gọi là một loại số định danh. Chỉ có điều, số báo danh chỉ dùng cho thí sinh vào phòng thi cũng như mã ra vào công ty chỉ có giá trị trong nội bộ công ty ấy. Suy rộng ra là số định danh cá nhân không có nghĩa cứ phải sử dụng chỗ nào cũng được. Nhưng nếu số định danh ấy liên thông với càng nhiều ngành, càng nhiều lĩnh vực thì sẽ giảm bớt được càng nhiều thủ tục hành chính, giảm bớt giao dịch không cần thiết. Tuy nhiên, đổi lại, nó sẽ đòi hỏi một hệ thống cơ sở dữ liệu cũng như điều kiện tiếp nhận, tra cứu đủ mạnh cho sự vận hành của toàn hệ thống