Việt Nam không nằm ngoài nguy cơ xuất hiện sóng thần

Phóng viên: Xin ông giải thích rõ tại sao Việt Nam lại nằm ngoài khả năng ảnh hưởng của sóng thần vừa gây ra sau trận động đất kinh hoàng tại Nhật Bản?

TS Lê Huy Minh: Trận động lớn vào chiều 11/3 có cường độ 8,9 độ richter xảy ra ở phía Đông đảo chính Honshu của Nhật Bản, đã gây ra sóng thần như những bức tường nước khổng lồ cao tới 10m tàn phá nhiều TP của Nhật Bản. Sau khi sóng thần xuất hiện tại Nhật, cơ quan thời tiết quốc gia Mỹ đã ra cảnh báo sóng thần đối với toàn bộ lòng chảo Thái Bình Dương, gồm ít nhất 20 nước và hàng loạt quần đảo. Cho đến nay, sóng thần đã tràn qua Đài Loan, Philippines và Indonesia, song không gây thiệt hại lớn. Những đợt sóng đầu tiên từ cơn sóng thần trên đã tới lục địa Mỹ, dọc bờ biển Port Orford, tiểu bang Oregon.

Cơ quan Khí tượng quốc gia Mỹ dự kiến sẽ có những con sóng lớn nhất, cao khoảng 2 mét, đánh vào thành phố Crescent, bang California. Còn tại Alaska, sóng thần đã gây ra đợt sóng cao tới 1,5m ở Shemya, thuộc quần đảo Aleutian, cách thành phố Anchorage 1.900km về phía Tây Nam. Tuy nhiên, các sóng thần này chắc chắn sẽ không ảnh hưởng tới Việt Nam, vì khi sóng thần đi qua eo biển nằm giữa Đài Loan và Philippines vào đến biển Đông đã bị suy yếu năng lượng và sóng còn rất nhỏ.

Phóng viên: Chỉ trong vài ngày qua, đã liên tiếp xảy ra động đất tại Trung Quốc, Nhật Bản. Cũng trong ngày 11/3, đã xảy ra một trận động đất mạnh 5,1 độ richter ở miền Bắc Chile. Ông có cho rằng, đây là những dấu hiệu bất thường?

TS Lê Huy Minh: Tất cả các trận động đất đều do sự chuyển động của kiến tạo mảng. Có thể dẫn ví dụ trận động đất ngoài biển Nhật Bản ngày 11/3 là tại mảng vành đai Thái Bình Dương. Vùng này đang xuất hiện mảng Thái Bình Dương bị hút chìm xuống so với mảng Bắc Mỹ. Do hai mảng chênh lệch nhau đã tạo ra lực ma sát và tích lũy năng lượng giữa ranh giới hai mảng và khi năng lượng gia tăng đến một mức độ nhất định sẽ phải giải tỏa năng lượng và sinh ra động đất. Hoàn toàn không có sự tác động từ bên ngoài, mà hoàn toàn phát sinh từ trong lòng đất hay gọi là nội sinh.

Theo dự báo của các nhà thiên văn học, mặt trăng sẽ cách trái đất vào khoảng 356.578km vào ngày 19/3 sắp tới, đây là khoảng cách rất gần làm cho mặt trăng sáng và lớn hơn bình thường và được gọi là "siêu mặt trăng". Nhiều người cho rằng hiện tượng trên chính là nguyên gây ra sóng thần lớn ở Nhật Bản. Nhưng trên cơ sở khoa học, tôi khẳng định không có chuyện này, nhận định này là sự tầm phào.

Thực tế mặt trăng chỉ có khả năng gây nên hiện tượng thủy triều vì do lực hấp dẫn của mặt trăng làm cho nước biển kéo về phía mặt trăng. Tương tự mặt trời cũng có khả năng tạo ra thủy triều, tuy nhiên do nằm xa trái đất, nên sức hút thấp hơn so với mặt trăng.

Phóng viên: Phần lớn các nhà khoa học Việt Nam cho rằng, Việt Nam chưa có sóng thần. Nhưng các đới đứt gãy nằm ở thềm lục địa Việt Nam và trên biển Đông có khả năng xảy ra động đất lớn và gây ra sóng thần không, thưa ông?

TS Lê Huy Minh: Cũng có một số ý kiến nhận định, nước ta đã từng có sóng thần. Tuy nhiên, chưa có một bằng chứng nào khẳng định chắc chắn là đã từng xảy ra sóng thần tại Việt Nam. Tuy nhiên, tất cả các nghiên cứu, đánh giá về vấn đề này cho đến nay, từ mô hình hóa mới dừng lại ở kết luận nếu có động đất lớn vùng biển Đông Manila của Philippines và gây ra sóng thần thì sẽ mất khoảng 2 giờ để tiến về phía Việt Nam và gây ra ảnh hưởng nhất định. Thực tế vùng này đã từng xảy ra động đất tới hơn 8 độ richter là rất lớn, nhưng việc đã từng gây nên sóng thần lớn và tác động đến Việt Nam thì chứng cứ lịch sử chưa từng ghi nhận lại.

Khả năng Việt Nam có thể có sóng thần, bởi đới đứt gãy dọc theo kinh tuyến 110 là rất lớn và chuyển động theo phương thức trượt bằng có thể gây ra sóng thần. Vào năm 1923 đã xuất hiện phun trào núi lửa tại vùng biển nằm ngoài Phan Rang Tháp Chàm tới 6,1 độ richter cũng có thể tạo ra sóng thần nhưng chưa có bằng chứng chắc chắn. Động đất từ 6,5 độ richter trở lên là có khả năng xảy ra sóng thần.

Đáng chú ý là nếu khu vực này xảy ra động đất thì Việt Nam cũng không thể cảnh báo sớm được vì quá gần (khoảng 100km) và sẽ tiến vào bờ hơn 10 phút sau, giống như Nhật Bản vừa qua. Đới đứt gãy này kéo dài dọc theo biển Nam Trung bộ từ Quảng Nam đến Bà Rịa Vũng Tàu và nối vào đới đứt gãy Thuận Hải - Minh Hải.

Phóng viên: Nếu xảy ra động đất lớn và gây ra sóng thần tại đới đứt gãy này thì địa phương nào sẽ chịu ảnh hưởng trước tiên? Quan trọng nhất là hệ thống cảnh báo động đất, sóng thần ở Việt Nam đã đáp ứng được yêu cầu chưa?

TS Lê Huy Minh: Vùng biển Phan Thiết - Vũng Tàu sẽ chịu trực tiếp. Còn động đất có thể tới Đông Nam bộ. Đới đứt gãy này vừa liên tiếp xảy ra động đất như ngày 27/2, 6/3 (4,7 độ richter) mới đây và TP Hồ Chí Minh có chịu tác động.

Về vấn đề khả năng cảnh báo sóng thần, Viện Vật lý địa cầu được Nhà nước đầu tư hệ thống 30 trạm quan sát động đất trên khắp lãnh thổ. Hiện đã đầu tư được 10 trạm và đi vào hoạt động và truyền số liệu thực về Viện. Trong thời gian tới sẽ tiếp tục đầu tư 20 trạm còn lại. Đồng thời, Viện cũng nhận số liệu của 30 trạm ở các quốc gia và vùng lãnh tổ trong khu vực. Ngoài ra, Viện cũng có hợp tác với Trung tâm Cảnh báo sóng thần quốc tế Thái Bình Dương, đóng tại Hawaii (Mỹ) và Trung tâm Tư vấn sóng thần Bắc Đại Tây Dương của Nhật Bản. Do vậy, khi xảy ra động đất ở các nước xung quanh là Việt Nam nhận được thông tin chỉ sau 1-2 phút và từ đó đưa ra nhận định có ảnh hưởng đến Việt Nam hay không.

Chúng tôi có thể đưa ra những cảnh báo kịp thời, đặc biệt tới dân chúng ven biển để họ sơ tán. Như vậy, chúng ta có thể yên tâm về hệ thống thông tin khi việc xuất hiện động đất, sóng thần từ các nước để có biện pháp ứng phó, dù thực tế, chúng ta không thể dự báo được hiện tượng này mà chỉ khi xảy ra rồi mới nhận biết được. Tuy nhiên, từ đầu thế kỷ XX trở lại đây chưa có ghi nhận được là xuất hiện sóng thần ở vùng biển gần Việt Nam nên có thể tạm yên tâm.