Kết thúc bi thảm hay là chiến lược mới của một chế độ độc tài tại Libya

Những ngày trốn chạy của vị tổng thống độc tài

Mansour Dhao Ibrahim, người chỉ huy Vệ binh Nhân dân - một mạng lưới của những người trung thành với ông Gaddafi, ngồi trong một phòng họp lớn mà nay được coi là buồng giam, đắp chăn lên hai chân, mặc áo màu xanh có thể là đồng phục của một công ty điện. Chỉ có vài lính gác ở xung quanh, nhưng họ cũng chẳng màng quan tâm tới Dhao, người nói rằng ông được đối xử tốt từ khi bị bắt và được điều trị các vết thương. Từ từ và chậm rãi, ông Dhao kể rằng người từng nắm quyền lực tối cao tại Libya sống qua ngày bằng gạo và mì sợi mà những cận vệ lấy được từ các nhà dân bị bỏ hoang ở Sirte. Nhà lãnh đạo bị lật đổ luôn tỏ ra bất chấp và sống dựa vào những ảo tưởng. Cứ vài ngày, Gaddafi lại di chuyển chỗ ở.

Đại tá Gaddafi chạy tới Sirte hôm 21/8, ngày mà Tripoli thất thủ, trong một đoàn xe nhỏ có hành trình lần lượt đi qua các thành trì Tarhuna và Bani Walid. Ông Dhao tới Sirte một ngày sau đó. Quyết định tới ẩn náu tại Sirte của Gaddafi xuất phát từ ý tưởng của con trai Mutassim, người cho rằng thành phố này là một thành trì lâu dài của phe Gaddafi và thường xuyên bị NATO oanh kích nên khó ai có thể ngờ được. Ông Gaddafi đi cùng 10 người, gồm các nhân vật thân cận và các vệ sĩ. Mutassim, người chỉ huy lực lượng trung thành với Gaddafi, không đi cùng cha mình vì lo ngại chiếc điện thoại vệ tinh mà nhà lãnh đạo thất thế mang theo có thể bị định vị.

Ngoài việc truyền tải các thông điệp qua một kênh truyền hình của Syria, đại tá Gaddafi cắt bỏ hoàn toàn mọi sợi dây liên lạc với thế giới bên ngoài. Ông không có một chiếc máy tính nào và hiếm khi được sử dụng điện. Hầu hết quãng thời gian chạy trốn được Gaddafi sử dụng cho việc đọc kinh Koran.

Một số người ủng hộ Gaddafi khẳng định cựu lãnh đạo Libya vẫn thể hiện ý chí chiến đấu đến cùng và tự trang bị vũ khí trong suốt thời gian chạy trốn, nhưng ông không thực sự tham gia vào một cuộc giao tranh nào. Thay vào đó, ông dành nhiều thời gian để đọc và thực hiện những cuộc gọi bằng điện thoại vệ tinh. "Tôi có thể cam đoan rằng ông ấy không bắn một phát súng nào", ông Dhao nói.

Dhao và nhiều người khác cũng nhiều lần cố gắng thuyết phục đại tá Gaddafi rằng những người làm nên cuộc đổi thay ở Libya không phải là "những con chuột và những kẻ đánh thuê", mà là những người bình thường. "Ông ấy cũng biết rằng đó là những người Libya đang phẫn nộ", Dhao nói. "Nhưng rồi ông ấy giải thích rằng việc không ra đầu hàng hoặc bỏ trốn ra nước ngoài là cách ông ấy thực hiện “nghĩa vụ đạo đức phải ở lại”, và nói rằng sự dũng cảm đã níu chân mình".

Gaddafi khước từ những lời khuyên về việc từ bỏ quyền lực và nói rằng: "Đây là đất nước của tôi. Tôi đã không nắm quyền lực từ năm 1977". Dhao kể rằng dường như ông Gaddafi có suy nghĩ thoáng hơn trong việc từ bỏ quyền lực so với các con trai, nhưng cuối cùng cánh cửa phòng của ông vẫn đóng lại khi những người thân cận tới khuyên can. Trong nhiều tuần liền, quân đội chính phủ mới ở Libya nã đạn pháo vào Sirte. Một quả tên lửa hay rocket thậm chí đã rơi trúng ngôi nhà mà ông Gaddafi đang ở khiến 3 vệ sĩ bị thương, Dhao kể lại. Một đầu bếp đi cùng ông Gaddafi cũng bị thương, nên sau đó mọi người phải tự nấu ăn.

Vào ngày thứ năm 20/10, một đoàn xe hơn 40 chiếc chuẩn bị rời đi vào khoảng 3 giờ sáng, nhưng sự hỗn loạn của những người trong phe trung thành với ông Gaddafi khiến giờ xuất phát bị lùi lại 5 tiếng đồng hồ. Trên một chiếc Toyota Land Cruiser, đại tá Gaddafi và giám đốc an ninh, một người họ hàng và ông Dhao cùng rời đi. Gaddafi hầu như không nói gì lúc đó. Khoảng nửa giờ sau, các máy bay chiến đấu của NATO và lính chính phủ Libya phát hiện ra đoàn xe. Khi một quả tên lửa rơi xuống gần một chiếc xe, các túi khí đã bung ra. Dhao, khi đó bị thương vì một mảnh đạn, đã cùng chạy trốn với ông Gaddafi và một số người khác. Họ tới một nông trại, sau đó chạy ra đường lớn, và hướng tới những ống thoát nước. Dhao bị trúng một mảnh đạn nữa rồi bất tỉnh. Khi tỉnh lại, ông thấy mình đang ở trong bệnh viện.

Từ ngai vàng xuống ống cống

Là nhà lãnh đạo lập dị và khó đoán nhất trên hành tinh, để lại dấu ấn riêng trên chính trường thế giới, Gaddafi kết thúc 42 năm cầm quyền ở Libya với những thông tin về cái chết vô cùng thê thảm.

Gaddafi chào đời vào năm 1942 trong một gia đình du mục nghèo thuộc bộ lạc Bedouin ở Sirte, một thành phố ven biển. Sau khi nắm quyền, Gaddafi đề ra một triết lý chính trị dựa trên những tư tưởng của châu Phi, thế giới Ảrập và những người chống chủ nghĩa tư bản. Những tư tưởng ấy được ông hòa trộn với một số khía cạnh của đạo Hồi. Mặc dù Gaddafi cho phép tư nhân quản lý những công ty nhỏ, song chính phủ lại kiểm soát những doanh nghiệp lớn. Cựu lãnh đạo Libya ngưỡng mộ cố tổng thống Ai Cập Gamal Abdel Nasser. Chủ nghĩa dân tộc và xã hội của Nasser cũng là thứ mà ông tôn sùng. Với tư cách là thành viên chủ chốt trong Phong trào Không liên kết trong giai đoạn Chiến tranh Lạnh, Gaddafi cố gắng điều chỉnh hệ thống chính trị của Libya để nó có thể trở nên ưu việt hơn cả chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản.

Gaddafi đóng vai trò quan trọng trong quá trình kêu gọi thế giới Ảrập phản đối hiệp định hòa bình giữa Ai Cập và Israel vào năm 1978. Sau khi một số quốc gia Ảrập xa lánh Libya vì quan điểm của Gaddafi đối với xung đột giữa Israel và Palestine, trọng tâm chính sách đối ngoại của ông chuyển từ thế giới Ảrập sang châu Phi. Ông từng nảy ra ý tưởng thành lập "Hợp chủng quốc châu Phi" để toàn lục địa châu Phi dùng chung một đồng tiền, một quân đội và mỗi công dân có thể di chuyển tự do trên khắp lục địa.

Tình hình đang diễn biến theo chiều hướng thuận lợi thì tới tháng 9/2009, Gaddafi tới Mỹ lần đầu tiên để tham dự một phiên họp của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc. Theo dự kiến bài phát biểu của ông kéo dài 15 phút, nhưng cuối cùng ông nói hơn một giờ. Vị đại tá xé một bản sao Hiến chương Liên Hợp Quốc, nói Hội đồng Bảo an là một cơ quan khủng bố giống như Al-Qaeda, yêu cầu các nước đế quốc từng xâm lược châu Phi bồi thường 7,7 nghìn tỷ USD cho các nước thuộc địa cũ.

Vào tháng hai năm nay, chỉ vài tuần sau khi các cuộc biểu tình nổ ra trên đường phố khiến tổng thống của Tunisia và Ai Cập từ chức, cuộc nổi dậy chống Gaddafi đã bùng lên từ phía đông của đất nước. Mấy ngày sau, Gaddafi dùng quân đội để trấn áp cuộc nổi dậy và tuyên bố trên truyền hình rằng ông sẽ truy đuổi những người chống đối trên mọi tấc đất, trong mọi ngôi nhà, trên mọi con đường. Ông ta gọi những người chống đối là "chuột" và khẳng định hành động của họ là hậu quả của việc dùng thuốc gây ảo giác. Bài phát biểu này đẩy sự căm phẫn của những người chống đối lên một nấc thang cao hơn, khiến làn sóng nổi dậy phát triển mạnh hơn. Xung đột vũ trang nhanh chóng biến thành nội chiến và với sự hỗ trợ của liên quân quốc tế do NATO chỉ huy, lực lượng chống đối dần chiếm thế thượng phong trên chiến trường.

Ngày 27/6, những hành động bắn giết dân thường của chính phủ Gaddafi được đưa lên Tòa án Hình sự Quốc tế. Sau đó cơ quan này ra lệnh bắt Gaddafi, một con trai của ông và người đứng đầu cơ quan tình báo quốc gia Libya vì tội ác chống lại loài người.

Các thành phố quan trọng của Gaddafi lần lượt rơi vào tay quân nổi dậy. Sau khi thủ đô Tripoli thất thủ, Gaddafi chạy về thành phố Sirte, quê hương của ông. Trong bài phát biểu trước khi quân nổi dậy tiến vào Tripoli, ông cáo buộc tình báo phương Tây câu kết với tổ chức khủng bố Al-Qaeda để phá hoại Libya.

Vào ngày 20/10, phe nổi dậy tuyên bố giải phóng hoàn toàn thành phố Sirte và bắt được Gaddafi khi ông đang ẩn bên trong những cống thoát nước bằng bê tông. Vài giờ sau họ tuyên bố ông đã chết. Đoạn video về cái chết của ông được phát rộng rãi trên toàn thế giới.

Thi thể được bí mật chôn sâu trong sa mạc

Một quan chức thuộc chính quyền lâm thời mới ở Libya (NTC) cho biết, thi thể của ông Gaddafi cùng con trai Mutassim đã được trao cho hai người trung thành của NTC đem đi chôn cất tại một nơi bí mật sau khi một giáo sĩ thực hiện xong thủ tục cầu nguyện trên thi thể đang phân hủy của cha con nhà cựu lãnh đạo này. "Thủ tục chôn cất ông Gaddafi đã được tiến hành. Chỉ có hai người được tin tưởng giao nhiệm vụ bí mật này. Họ không phải là những chiến binh mà là những người rất đáng tin tưởng của NTC", ông Abdel Majid Mlegta cho biết.

Theo những người bảo vệ khu chợ, đêm 24/10, một đoàn gồm 4 hoặc 5 chiếc xe quân sự đã đến và đưa thi thể cha con ông Gaddafi đến một nơi mà họ không biết. Một thành viên Hội đồng Quân sự Misrata giấu tên cho biết, 3 lãnh đạo tôn giáo trung thành với nhà cựu lãnh đạo Gaddafi đã cầu nguyện và thực hiện những nghi lễ tôn giáo cần thiết trước khi thi thể của cha con ông này được đưa đi chôn cất. Lễ chôn cất diễn ra lúc khoảng 5h sáng 25/10 theo giờ địa phương. Chỉ có một số quan chức và chỉ huy quân sự của Misrata chứng kiến việc này.

Hội đồng Dân tộc Chuyển tiếp Libya (NTC) ngày 27/10 cho biết, người đã ra tay hạ sát cựu lãnh đạo Gaddafi sẽ phải chịu sự phán xét của luật pháp. Cựu lãnh đạo 69 tuổi bị các tay súng NTC bắt giữ, đồng thời lại xuất hiện nhiều video cho thấy ông bị đánh đập trước khi chết. Không những thế, lại có những kẻ đứng ra nhận đã tự tay giết ông Gaddafi. Tuy nhiên, đến nay, sự việc vẫn chưa có gì rõ ràng.

Những cận vệ trung thành cũng chịu chung số phận

Thi thể của 53 người trung thành với đại tá Muammar Gaddafi đã được tìm thấy tại một khách sạn ở thành phố Sirte với những dấu hiệu rõ ràng cho thấy họ bị hành quyết. Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) cho biết, các nạn nhân, trong đó có một số người bị trói tay, đã chết từ khoảng một tuần trước. "Một số bị trói tay sau lưng khi bị bắn", Peter Bouckaert, giám đốc phụ trách các tình huống khẩn cấp của HRW, cho biết trong một thông báo. "Điều này đòi hỏi sự quan tâm ngay lập tức của các nhà chức trách Libya nhằm điều tra điều gì đã xảy ra và bắt giữ những người chịu trách nhiệm". Những thi thể này được phát hiện một ngày sau khi các nhóm đông hân hoan trên khắp Libya đổ ra đường phố mừng đất nước được giải phóng, 3 ngày sau cái chết của ông Gaddafi.

Đây là cáo buộc mới nhất về những hành động dã man mà cả hai bên tham chiến phạm phải trong cuộc xung đột kéo dài 8 tháng qua ở Libya. Các nhà lãnh đạo mới của quốc gia Bắc Phi này phủ nhận bất kỳ sự liên quan nào đến các vụ lạm dụng và kêu gọi toàn thể người dân Libya ngừng các cuộc tấn công trả thù. Quyền lãnh đạo Libya, Mustafa Abdul Jalil, cho biết Hội đồng Chuyển tiếp quốc gia (NTC) đã thành lập một ủy ban điều tra về cách thức đại tá Gaddafi và các cận vệ của mình bị giết. 

Cái chết của Muammar Gaddafi đã chấm dứt cuộc nội chiến kéo dài 8 tháng ở Libya. Trong 42 năm lãnh đạo đất nước, ngoài sự độc tài, ông còn được nhớ đến như một người có nhiều hành động lập dị.

Chứng cứ rõ ràng nhưng liệu có phải là sự thật

Trong khi những thông tin về cái chết của ông Gaddafi còn sôi sục trên thế giới thì bất ngờ tờ Tân Hoa xã dẫn lời một nhà phân tích người Nga cho rằng, nhà lãnh đạo Libya bị lật đổ Muammar Gaddafi có thể vẫn còn sống và nhân vật bị chết hôm 20/10 là một người đóng thế tên là Ahmed.

"Tôi có đủ bằng chứng cho thấy rằng, ông Muammar Gaddafi vẫn còn sống. Người chết thay ông ta có tên là Ahmed", Tân Hoa xã dẫn lời vị chuyên gia giấu tên người Nga này cho biết. Ông này còn dẫn ra 4 bằng chứng để khẳng định ý kiến của mình.

Theo chuyên gia người Nga, chứng cứ thứ nhất là, vào ngày ông Gaddafi bị giết chết, thành phố Sirte - quê hương ông - đang chìm trong mưa, nhưng những bức ảnh ghi lại lúc bắt giữ nhà cựu lãnh đạo này lại cho thấy gió cát rất lớn. Chứng cứ thứ hai là, mái tóc của nhà cựu lãnh đạo Libya vốn mang màu đen, nhưng mái tóc người bị bắt giữ trong các tấm ảnh lại có màu nâu. Và đến khi thi thể người bị giết được đưa đi bệnh viện, thì tóc người này lại có màu đen. Thứ ba, khi ông Gaddafi được đưa vào bệnh viện, trên người ông có hai vết thương do đạn bắn, một ở phía trên tai và một ở bụng. Tuy nhiên, sau đó, hình ảnh trên rất nhiều trang tin tức lại cho thấy mặt người bị chết có một vết đạn khác.

Thứ tư là, ông Gaddafi từng làm phẫu thuật ngoại khoa, nên trên bụng để lại vết sẹo. Nhưng hình ảnh chụp thi thể ở trần của người chết cho thấy, trên bụng ông này không có bất cứ dấu tích nào cho thấy từng làm phẫu thuật.

Từ những bằng chứng trên, vị chuyên gia người Nga khẳng định, người chết không phải là nhà lãnh đạo Libya bị lật đổ Muammar Gaddafi, mà là một người thế thân của ông ấy tên là Ahmed. Từ những chứng cứ đưa ra vị chuyên gia Nga nọ cho rằng ông Gaddafi "thật" vẫn còn sống.

Sau khi những thông tin trên được phát tán, ngay lập tức nhiều ý kiến trái chiều liên tục nổ ra. Khi bị kéo ra khỏi ống thoát nước, ông Gaddafi đã cố gắng đòi quyền lợi và yêu cầu những kẻ bắt giữ phải bình tĩnh. "Các anh đang làm gì vậy? Luật Hồi giáo cấm điều này. Những gì các anh đang làm là trái đạo lý", ông Gaddafi nói. "Những gì các anh đang làm là sai trái. Các anh có biết điều này đúng hay sai không?", ông Gaddafi hét lên với những người bắt giữ. Đấy là những lời nói cuối cùng trong cuộc đời của nhà lãnh đạo độc tài.

Liệu ông Gaddafi "thật" còn sống có phải là những thông tin chính xác, nếu còn sống thì giờ này ông đang lẩn trốn ở đâu và ông còn có đủ sức lực để tiếp tục duy trì sự độc tài của mình?