Toạ đàm AI và báo chí: Khi công nghệ phải đi cùng chuẩn mực

Tại buổi toạ đàm, bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú của UNDP chia sẻ, trong kỷ nguyên AI phát triển mạnh mẽ, niềm tin của công chúng đối với báo chí trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Niềm tin này không được xây dựng từ việc đưa tin nhanh nhất, mà phải được xác lập dựa trên sự chính xác, minh bạch và trách nhiệm.

Bà dẫn chứng, ngay cả Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu gần đây cũng từng phải đăng tải video xuất hiện tại một quán cà phê công cộng, để bác bỏ tin đồn bị ám sát lan truyền trên mạng – một minh chứng rõ nét cho thấy sức ảnh hưởng của thông tin sai lệch trong thời đại số.

Từ thực tế đó, bà Ramla Khalidi nhấn mạnh, các phiên thảo luận tại tọa đàm hướng tới hai mục tiêu chính. Một là, nâng cao nhận thức về đạo đức AI trong báo chí, đặc biệt liên quan đến các yếu tố cốt lõi như tính chính xác, minh bạch, năng lực biên tập và việc củng cố niềm tin của công chúng. Hai là, tăng cường năng lực cho người làm báo trong việc tích hợp AI vào quy trình tác nghiệp, từ khâu kiểm chứng thông tin cho tới sản xuất nội dung.

AI chỉ là công cụ, tuyệt đối không phải tác giả

Trong bối cảnh AI có nguy cơ làm mờ ranh giới thật – giả, việc khẳng định vai trò của con người trong báo chí trở thành yếu tố cốt lõi. Bà Leigh McCumber, Tham tán Chính trị và Kinh tế của Đại sứ quán Canada tại Việt Nam, nhấn mạnh thực tế này và trích dẫn số liệu từ một cuộc khảo sát của quỹ báo chí Canada cho hay, 88% người dân Canada lo ngại về nguy cơ thông tin bị bóp méo bởi AI trong lĩnh vực tin tức. Bên cạnh đó, gần một nửa trong số những người được hỏi cho biết họ tiếp xúc với thông tin sai lệch hoặc gây hiểu nhầm hằng ngày.

Bà Leigh McCumber chia sẻ, trước thách thức này, Đài Phát thanh – Truyền hình quốc gia Canada (CBC) đã xây dựng những nguyên tắc định hướng rõ ràng trong việc ứng dụng AI. Cụ thể, CBC ưu tiên mô hình báo chí có sự hỗ trợ của AI, trong đó, nhà báo sử dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả công việc nhưng vẫn giữ toàn quyền kiểm soát biên tập. Trong mô hình này, AI chỉ đóng vai trò là công cụ, tuyệt đối không phải là tác giả. Đây là ranh giới quan trọng trong bối cảnh nội dung do AI tạo ra ngày càng phổ biến.

“Ngay từ ba năm trước, CBC đã đưa ra cam kết rõ ràng không sử dụng hoặc cung cấp nội dung do AI tạo ra cho công chúng nếu không có sự minh bạch đầy đủ. Như vậy, độc giả sẽ không bị bất ngờ. Những nguyên tắc này cho thấy, dù công nghệ tiếp tục phát triển, các giá trị cốt lõi của báo chí vẫn không thay đổi. Con người phải giữ vai trò kiểm soát, các quyết định biên tập và trách nhiệm cuối cùng thuộc về nhà báo, và sự minh bạch với công chúng là điều không thể thỏa hiệp”, bà Leigh McCumber làm rõ.

Đồng quan điểm với bà Leigh McCumber, ông Henrik Vold – nhà báo người Na Uy, chuyên gia công nghệ tham gia tọa đàm trực tuyến, cho rằng việc ứng dụng AI trong báo chí không thể tách rời các nguyên tắc biên tập truyền thống, trong đó con người phải giữ vai trò trung tâm.

Theo nhà báo Henrik Vold, AI cần được sử dụng một cách chủ động nhưng có kiểm soát. Các tòa soạn nên khuyến khích thử nghiệm công nghệ mới trong khuôn khổ quy định nội bộ, đồng thời luôn kiểm chứng đầu vào và ra của AI, theo dõi sát sự phát triển của các công cụ này. Nhà báo Henrik Vold cũng nhấn mạnh tinh thần hợp tác trong môi trường làm báo, cho rằng đồng nghiệp không phải là đối thủ, mà là những người cùng học hỏi và thích nghi trong quá trình chuyển đổi.

Sáu câu hỏi biên tập nội dung từ AI

Chia sẻ tại tọa đàm về đạo đức AI trong báo chí, nhà báo, tiến sĩ Tạ Bích Loan đã đưa ra một cách tiếp cận thực tiễn khi đề xuất sáu câu hỏi biên tập nội dung từ AI, như một bộ công cụ tự kiểm soát dành cho người làm báo trong kỷ nguyên số.

Theo đó, câu hỏi đầu tiên đặt ra là liệu nội dung do AI tạo ra có mang “hơi thở con người” hay không - tức có đủ yếu tố cảm xúc, bối cảnh và chiều sâu, hay chỉ dừng lại ở mức trơn tru, máy móc. Tiếp đến là vấn đề nguồn dữ liệu, thông tin được lấy từ đâu, có rõ ràng và còn tính cập nhật hay không.

Nhà báo Tạ Bích Loan cũng nhấn mạnh yêu cầu về ngôn ngữ báo chí phải cụ thể, chính xác và chân thực, tránh những cách diễn đạt sáo rỗng, mang tính cường điệu nhưng thiếu thông tin. Đồng thời, nội dung cần được rà soát về góc nhìn để tránh thiên lệch hoặc bỏ sót quan điểm của các nhóm yếu thế.

Một yếu tố quan trọng khác là tính nhạy cảm của thông tin, đặc biệt trong các lĩnh vực văn hóa, xã hội, chính trị, đòi hỏi sự thận trọng trong cách thể hiện để tránh gây hiểu sai hoặc phản cảm. Cuối cùng, phải đặt ra câu hỏi rằng AI có đang dẫn dắt thông điệp hay không, nhấn mạnh AI chỉ nên là công cụ hỗ trợ, còn lập trường, thông điệp và trách nhiệm cuối cùng phải thuộc về nhà báo.

Theo nhà báo Tạ Bích Loan, việc đặt ra những câu hỏi này không nhằm hạn chế việc ứng dụng AI, mà để bảo đảm người làm báo luôn giữ được vai trò chủ thể, từ đó duy trì tính chính xác, tính nhân văn và niềm tin của công chúng trong môi trường truyền thông số ngày càng phức tạp.

Chú trọng vấn đề an ninh số

Bên cạnh những rủi ro về nội dung, vấn đề an ninh số đối với nhà báo cũng đang nổi lên như một thách thức lớn. Chia sẻ tại tọa đàm, chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu cảnh báo rằng các hình thức tấn công hiện nay không còn dừng ở mức độ kỹ thuật đơn thuần, mà đã trở thành công cụ để gây áp lực và thao túng thông tin.

Theo chuyên gia này, đã xuất hiện không ít trường hợp các đối tượng sử dụng mã độc và công cụ giám sát nhằm theo dõi hoạt động của phóng viên, đặc biệt là những người làm việc với các nguồn tin nhạy cảm. Một trong những kịch bản phổ biến là xâm nhập tài khoản mạng xã hội, từ đó thu thập dữ liệu cá nhân như số điện thoại, email, rồi lần theo dấu vết để dựng lại toàn bộ “danh tính số” của nhà báo.

Trong quá trình sản xuất nội dung, nguy cơ rò rỉ dữ liệu cũng có thể đến từ những thao tác tưởng chừng đơn giản, như chia sẻ tài liệu qua các kênh không an toàn. Đáng chú ý, AI còn tạo ra những lỗ hổng mới, bao gồm nguy cơ rò rỉ thông tin thông qua câu lệnh, việc sử dụng các công cụ ngoài luồng hoặc khai thác từ các tài khoản cá nhân, tiện ích mở rộng chưa được kiểm soát. Điều này khiến ranh giới giữa công cụ hỗ trợ và rủi ro bảo mật trở nên mong manh hơn bao giờ hết.

Từ thực tế đó, chuyên gia Ngô Minh Hiếu nhấn mạnh nguyên tắc cốt lõi khi sử dụng AI là phân loại trước – sử dụng sau. Cụ thể, dữ liệu cần được chia thành ba nhóm với mức độ kiểm soát khác nhau. Trong đó, nhóm đỏ là những thông tin tuyệt đối không được đưa vào các công cụ AI công khai, bao gồm danh tính nguồn tin, nội dung trao đổi với nguồn, tài liệu bị rò rỉ, dữ liệu của trẻ em, thông tin y tế – tài chính và các hồ sơ điều tra chưa công bố. “Đây là những dữ liệu có thể gây tổn hại nghiêm trọng nếu bị lộ”, chuyên gia Ngô Minh Hiếu nhấn mạnh.

Đối với nhóm vàng, các dữ liệu như bản thảo bài viết, hình ảnh, video gốc hoặc ghi chép chỉ nên được xử lý trong nội bộ một cách có kiểm soát. Trong khi đó, nhóm xanh gồm các tài liệu đã công khai như thông cáo báo chí, dữ liệu xuất bản, có thể được sử dụng cho AI nhằm phục vụ nghiên cứu, tổng hợp thông tin và hỗ trợ sáng tạo nội dung.

Chuyên gia Ngô Minh Hiếu nhấn mạnh, nhà báo trong kỷ nguyên AI không chỉ cần vững vàng về nghiệp vụ, mà còn phải trang bị năng lực tự bảo vệ mình trên không gian số. Bởi một khi dữ liệu bị xâm phạm, hậu quả không chỉ dừng ở cá nhân, mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn tin, đến tòa soạn, và rộng hơn là niềm tin của công chúng đối với báo chí.