Yemen: Cuộc khủng hoảng đang bị lãng quên

Khi những đồng minh quay mũi súng

Trong những ngày đầu năm mới 2026, giao tranh dữ dội một lần nữa làm rung chuyển miền Nam Yemen. Trong vài ngày, hàng trăm thương vong đã được ghi nhận trong các cuộc đụng độ và không kích tập trung tại hai tỉnh Hadramawt và Al-Mahra. Các cuộc tấn công này do lực lượng Chính phủ Yemen do Hội đồng lãnh đạo Tổng thống (PLC) được Saudi Arabia hậu thuẫn tiến hành, nhằm vào các căn cứ của lực lượng ly khai Hội đồng Chuyển tiếp miền Nam (STC). Chỉ vài tuần trước đó, STC được quân đội Các Tiểu vương quốc Ảrập Thống nhất (UAE) hỗ trợ đã tấn công chiếm giữ những khu vực này.

Điểm đáng chú ý trong cuộc tấn công này là sự đối đầu trực tiếp giữa hai đồng minh vùng Vịnh. Trước đó Saudi Arabia đã công khai cáo buộc UAE "gây tổn hại đến an ninh quốc gia" của mình và đưa ra tối hậu thư, yêu cầu lực lượng UAE rời khỏi Yemen trong vòng 24 giờ. Saudi cho rằng việc để hai tỉnh giáp với biên giới phía Nam của mình cho một lực lượng được UAE hậu thuẫn là "không thể chấp nhận được". Giáo sư Hilal Khashan từ Đại học Mỹ ở Beirut nhận định: "Việc STC do UAE hậu thuẫn mở rộng kiểm soát tại Hadramawt... đã vượt qua lằn ranh đỏ của Riyadh". Để nhấn mạnh thông điệp, không quân Saudi đã tiến hành các cuộc không kích nhằm vào một lô vũ khí của UAE chuyển cho STC tại cảng Mukalla hôm 30/12/2025 và tiếp tục hỗ trợ trên không cho PLC.

Tuy nhiên, hành động can thiệp trực tiếp của Saudi đã làm thay đổi bản chất cuộc xung đột ở Yemen, biến cuộc chiến từ thế "Chính phủ + UAE + Saudi" chống Houthi trở thành một cuộc chiến 3 phe phức tạp với Houthi (đó Iran hỗ trợ) ở miền Bắc, chính phủ (do Saudi hỗ trợ) ở một phần miền Nam và miền Trung và STC (do UAE hỗ trợ) đang cố gắng thành lập nhà nước độc lập ở miền Nam.

Từ chiến trường ủy nhiệm đến cuộc xung đột liên minh phức tạp

Để hiểu rõ sự leo thang hiện nay, cần nhìn lại bối cảnh xung đột Yemen trong thập kỷ qua. Kể từ năm 2014, cuộc nội chiến chủ yếu được định hình là cuộc chiến ủy nhiệm giữa hai đối thủ khu vực: Saudi Arabia (ủng hộ chính phủ Yemen) và Iran (hậu thuẫn cho phiến quân Houthi ở miền Bắc). UAE khi đó là một thành viên trụ cột trong liên minh do Saudi Arabia dẫn đầu.

Tuy nhiên, cấu trúc xung đột đó đã thay đổi căn bản trong thời gian qua. Sự khác biệt về lợi ích chiến lược lâu dài giữa Riyadh và Abu Dhabi đã khiến liên minh này rạn nứt. Trong khi Saudi Arabia ưu tiên một Yemen thống nhất và ổn định tại biên giới phía Nam của mình do PLC được quốc tế thừa nhận lãnh đạo thì UAE lại dần đặt niềm tin vào STC. Họ cũng theo đuổi một chiến lược địa chính trị riêng, tập trung vào kiểm soát các tuyến hàng hải chiến lược và chống lại ảnh hưởng của các tổ chức Hồi giáo cực đoan. Tổng thống UAE, ông Sheikh Mohamed bin Zayed Al Nahyan trong một tuyên bố đã phát biểu muốn là "một nhà lãnh đạo có trách nhiệm" trong thế giới Ảrập. UAE xem miền Nam Yemen, với vị trí then chốt dọc theo các tuyến đường biển và gần với Vùng Sừng châu Phi, là khu vực ảnh hưởng quan trọng. Điều này đã thúc đẩy UAE ủng hộ STC với khát vọng ly khai khỏi Yemen để khôi phục nhà nước độc lập tại miền Nam Yemen như đã từng tồn tại trước năm 1990.

Sau khi giành được hai tỉnh giáp biên giới Saudi, lãnh đạo STC, ông Aidarous al-Zubaidi tuyên bố rằng việc mở rộng kiểm soát chỉ là "điểm khởi đầu" và "mục tiêu tiếp theo phải là Sana (thủ đô của Yemen) dù thông qua hòa bình hay chiến tranh". Điều đó cho thấy tham vọng của STC là có thể thay thế PLC giành lại quyền kiểm soát đất nước. Tuy nhiên, động thái này bị chính phủ Yemen lên án mạnh mẽ. Chủ tịch Hội đồng Tổng thống, ông Rashad al-Alimi cáo buộc UAE đã "gây sức ép và chỉ đạo STC làm suy yếu, nổi dậy chống lại thẩm quyền của nhà nước".

Bên cạnh đó, sự cạnh tranh ảnh hưởng trực tiếp giữa Saudi Arabia và UAE ngày càng gay gắt. Riyadh đặc biệt lo ngại về vai trò của UAE không chỉ ở Yemen mà còn ở Sudan và Vùng Sừng châu Phi, những khu vực có ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh của Saudi. Điều này đã thúc đẩy Saudi phải "ra tay" khi hỗ trợ cho PLC tổ chức cuộc tấn công này. Một liên minh trong thế giới Ảrập đang tan vỡ, xung đột xuất phát từ việc UAE đang cố cạnh tranh lại ảnh hưởng còn Saudi thì sẵn sàng dùng vũ khí để "nói chuyện".

Những hệ lụy vượt ngoài biên giới

Liên minh Chính phủ Yemen do PLC dẫn dắt không phải tự nhiên tan vỡ. Kể từ khi bị Houthi đánh lui khỏi thủ đô Sana ở phía Bắc vào năm 2014, dù được sự hỗ trợ bên ngoài (chủ yếu là Saudi và UAE), lực lượng PLC không giành được thắng lợi đáng kể nào. Sự thất bại này khiến nhiều lực lượng từng ủng hộ chính phủ quay lưng lại với PLC và hình thành tư tưởng ly khai như của STC. Tình thế dai dẳng kéo dài đã biến Yemen thành nơi có cuộc khủng hoảng nhân đạo tồi tệ bậc nhất thế giới. Tính đến năm 2022, các tổ chức cứu trợ quốc tế cho biết gần 400 nghìn người đã thiệt mạng, trong đó hơn 60% do các nguyên nhân đói khát và bệnh dịch. Khoảng 5 triệu người Yemen mất nhà cửa và 80% dân số sống dưới mức nghèo khổ. Điều đau lòng là bất chấp những con số khổng lồ, cuộc khủng hoảng nhân đạo ở Yemen nhận được rất ít sự quan tâm của thế giới biến nó thành "cuộc chiến bị lãng quên" nếu so với những điểm nóng khác.

Kể từ khi cuộc xung đột ở miền Nam giữa PLC và STC bùng phát cuối năm 2025 tới nay, tình hình còn trở nên tồi tệ hơn nữa. Theo Văn phòng Điều phối các Vấn đề Nhân đạo Liên hợp quốc (OCHA) ước tính, khoảng 23,1 triệu người Yemen (hơn 65% dân số) cần hỗ trợ nhân đạo trong năm 2026. Báo cáo mới của OCHA cho thấy, 450 cơ sở y tế tại Yemen đã phải đóng cửa khiến hàng triệu trẻ em và phụ nữ mang thai bị suy dinh dưỡng nặng không được chăm sóc. Nếu xung đột tại miền Nam tiếp tục, thảm họa nhân đạo chắc chắn sẽ trầm trọng hơn và kéo theo những rủi ro an ninh và kinh tế nghiêm trọng cho khu vực và toàn cầu.

Về an ninh khu vực, nguy cơ rõ ràng nhất là sự bùng nổ chiến tranh trên diện rộng. Tình hình hiện nay làm suy yếu tính chính danh của PLC, phá bỏ niềm tin về một Yemen có chính phủ hợp pháp. Các phe nhóm vốn ủng hộ chính phủ có thể tiếp tục đòi ly khai, còn lực lượng Houthi sẽ có cơ hội hồi phục sau giai đoạn suy yếu đáng kể vừa qua. Một Yemen chìm sâu trong bất ổn sẽ kéo theo những nguy cơ mới cho khu vực Trung Đông.

Về an ninh hàng hải toàn cầu, Yemen nằm ở vị trí chiến lược gần eo biển Bab al-Mandab, một trong những tuyến đường vận chuyển dầu và hàng hóa quan trọng nhất thế giới. Bất kỳ sự bất ổn nào leo thang cũng có thể đe dọa đến tự do hàng hải. Mặc dù các cuộc tấn công của Houthi vào tàu bè trong Biển Đỏ đã tạm dừng kể từ tháng 10/2023, nhưng nguy cơ này luôn hiện hữu. Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc đang xem xét gia hạn yêu cầu báo cáo hàng tháng về các cuộc tấn công vào tàu thương mại, cho thấy mối quan ngại vẫn còn rất lớn.

Về kinh tế và năng lượng, xung đột giữa Saudi Arabia và UAE (hai nước xuất khẩu dầu lớn của thế giới) có thể gây ra những biến động khó lường cho thị trường dầu mỏ toàn cầu. Cả hai nước đều nằm gần các điểm thắt huyết mạch của thương mại toàn cầu là eo biển Hormuz. Bất kỳ sự đối đầu nào, dù chỉ ở mức độ giới hạn, cũng sẽ sẽ tác động đến thị trường. Trong một kịch bản xấu hơn, cuộc đối đầu của hai nước sẽ làm chia rẽ khối Ảrập thêm một lần nữa, tạo thêm những điểm nóng mới trong cộng đồng đầy mâu thuẫn này.

Sau cuộc không kích hôm 30/12/2025, cũng có những tín hiệu khả quan được đưa ra khi UAE tuyên bố sẽ rút quân khỏi Yemen sau 10 năm hiện diện. Trong khi đó, Saudi Arabia đã đề xuất một hội nghị tại Riyadh để tập hợp các phe phái miền Nam Yemen nhằm tìm giải pháp đối thoại. Các chuyên gia cũng nhận định rằng mặc dù căng thẳng là chưa từng có, khả năng leo thang thành xung đột trực tiếp giữa Saudi Arabia và UAE là không cao. Nhưng một cuộc chiến ở miền Nam Yemen thì khó có thể tránh khỏi.

Lực lượng PLC đang tranh thủ sự hỗ trợ của không quân Saudi để tiến công trong những ngày qua. Bộ trưởng Bộ Nội vụ Yemen, ông Ibrahim al-Haydan cho biết lực lượng của họ sẽ tiếp tục tiến từ Hadramawt đến Aden (thành trì của STC) để "khôi phục toàn vẹn chủ quyền quốc gia" và "chấm dứt sự hiện diện của các nhóm vũ trang không thuộc biên chế quân đội chính quy" (ám chỉ STC). Nếu điều này xảy ra, đó sẽ là một cuộc đối đầu toàn diện nhất kể từ sau cuộc nội chiến năm 1994. Hôm 4/1, lực lượng STC cũng đã ban bố tổng động viên ở Aden để sẵn sàng đối phó. Khi mà sự chú ý của các cường quốc còn đang bị tản mát bởi những biến động ở khắp nơi trên thế giới. Câu hỏi đặt ra bây giờ là liệu thế lực nào có đủ khả năng để ngăn chặn một cuộc chiến nữa ở đất nước mà gần 20 năm qua vốn đã chìm trong quên lãng?