Kẻ sỹ xưa và nay đều là những người chân chính

- Kẻ sỹ Việt Nam là một cách gọi đối với trí thức Việt Nam. Dù ngày xưa hay hôm nay họ đều chung một dòng chảy, qua mọi thời kỳ lịch sử của dân tộc. Thời kỳ khác nhau có thể đem lại sự khác nhau giữa các thế hệ trí thức Việt Nam. Nhưng họ vẫn có những nét tương đồng, thể hiện phẩm chất bất diệt của họ từ ngày xưa đến hôm nay.

- Vậy đặc trưng của trí thức thời xưa, hay còn gọi là  kẻ sĩ thời xưa?

- Trí thức Việt Nam từ xa xưa đã sống với bản lĩnh lâu đời của dân tộc là tình yêu thương trong gia đình và ngoài xã hội, luôn luôn đem trí tuệ và tài năng phục vụ cho sự phồn vinh của Tổ quốc và hạnh phúc của đồng bào.

Cao Bá Quát ngày xưa chia trí thức thành ba loại:

- Loại người có chí lớn như chim hồng hộc bay bổng trên mây xanh.

- Loại người thanh cao ở ẩn như chim hạc đen ngủ một mình bên sườn núi.

- Còn đáng khinh là loại người như những con hoàng điểu chỉ tìm chỗ kiếm ăn ở những nhà quyền quý.

Thực ra trong ba loại trí thức ấy, chỉ có hai loại trên đáng gọi là trí thức. Bởi vì không thể gọi là trí thức những kẻ chỉ lo lắng cho bản thân mình và chỉ băn khoăn trước sự mất còn nhỏ nhặt của cuộc sống riêng tư.

Cao Bá Quát khẳng định thái độ rõ rệt của mình trong bài thơ dài gửi cho người bạn là Nguyễn Trúc Khê khi ông này lên đường nhận chức Tri phủ Thường Tín. Ông nhắc bạn mình rằng: Học giỏi, thi đỗ rồi làm quan là con đường bình thường của người trí thức. Làm quan có hai loại: Bảo vệ dân hay bòn rút của dân? làm chim diều, chim cắt hay làm chim loan, chim phượng?

Ông bảo bạn rằng: Phủ Thường Tín là nơi quê hương của Chu Văn An và Nguyễn Trãi. Hãy sống theo tấm gương tuyệt vời của hai ông và đừng bao giờ như những bọn quan lại đang sống một cách nhục nhã, chỉ biết vơ vét và áp bức nhân dân.

Người trí thức được mọi người quý trọng trước hết là những người tham gia bảo vệ Tổ quốc, chăm lo hạnh phúc của nhân dân. Sau là những người không có điều kiện thi thố tài năng thì lui về ở nhà đọc sách, dạy học hoặc làm thuốc cứu dân.

Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Ngô Thì Nhậm đã từng hiến dâng tuổi trẻ, trí tuệ, tài năng và cả cuộc đời cho đất nước. Khi gặp trở ngại từ phía nhà nước hoặc trước những khó khăn  thực tế không thể vượt qua thì các ông đành lui về: Nguyễn Trãi về Côn Sơn, Nguyễn Bỉnh Khiêm về Vĩnh Bảo, Ngô Thì Nhậm về chùa để nghiên cứu Kinh Phật. Nhưng ở các ông, tấm lòng ưu dân, ái quốc không bao giờ nguôi ở trong lòng. Nói như Nguyễn Trãi là:

Bui một tấm lòng ưu ái cũ

Đêm ngày cuồn cuộn nước triều đông

Nói chung, những người trí thức chân chính dù ở hay về, tiến hay thoái đều xuất phát từ tấm lòng suốt đời cuồn cuộn vì nước, vì dân.

- Xin Giáo sư cho biết mục tiêu phấn đấu của người trí thức thời xưa?

- Mục tiêu cuối cùng của họ là đem tài năng ra giúp vua, giúp nước, làm tròn trách nhiệm của kẻ sĩ theo đạo lý của thánh hiền. Nhưng muốn đóng góp cho đời thì trước hết phải dày công học tập và rèn luyện, nghĩa là tu thân theo như Khổng Tử đã dạy. Bác Hồ cũng nhấn mạnh ưu điểm của Khổng Tử là tu thân.

Bởi có rèn luyện đạo đức cho mình trước đã, rồi mới làm tròn trách nhiệm với gia đình, với Tổ quốc và nhân dân (tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ).

- Vậy thưa Giáo sư, đội ngũ trí thức Việt Nam ngày nay, Giáo sư nhận thấy họ thế nào?

- Tôi nghĩ rằng Nghị quyết mới đây của Đảng về xây dựng đội ngũ trí thức đã đầy đủ. Tôi chỉ xin nhấn mạnh một vài điểm sau đây:

Ý thức được vai trò làm chủ đất nước, trí thức Việt Nam ngày một xác định trách nhiệm thiêng liêng và khả năng đặc biệt của mình. Họ đang cùng toàn thể nhân dân đứng trước những thử thách mang ý nghĩa tồn vong của cả dân tộc.

Trí thức thời xưa trong những phút hiểm nghèo nhất cũng không lường được những khó khăn mà trí thức hôm nay đang phải gánh trên vai. Ngày xưa là sự đe dọa của nỗi nhục mất nước, thì ngày nay là sự đe dọa mới của thời đại trước sự còn yếu kém của mình.

Nếu như ngày xưa, trí thức Việt Nam đã trải trăm ngàn nỗi gian truân vất vả, ngày quên ăn, đêm quên ngủ để tìm đường cứu nước, thì trí thức ngày nay cũng đang day dứt khôn nguôi về những nguy cơ và thách thức đang đè nặng lên Tổ quốc chúng ta.

Trong thời đại ngày nay, trí tuệ của con người đã phát triển đột biến và tạo ra sự thay đổi hàng tháng, hàng năm, hàng ngày trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Sự thành công của mỗi quốc gia, dân tộc không còn phụ thuộc bao nhiêu vào sự phong phú của thiên nhiên mà lại phụ thuộc vào trình độ trí tuệ của nhân dân, đặc biệt là của giới lãnh đạo, giới kinh doanh và người trí thức.

Làm thế nào để trong cuộc đua tranh quyết liệt này, trí thức Việt Nam có thể nhanh chóng vươn lên đỉnh cao của trí tuệ, đề ra được những kiến giải mầu nhiệm nhất cho mọi vấn đề lớn nhỏ, thực hiện được những hoài bão chung của cả dân tộc trên con đường tiến lên của đất nước hôm nay?

Cũng như trí thức thời xưa, đại bộ phận trí thức thời nay cũng ngày đêm lo âu, suy nghĩ làm thế nào để dân tộc Việt Nam phát huy truyền thống kiên cường, bất khuất, vượt mọi khó khăn để đạt được những thắng lợi vẻ vang trong cuộc chạy đua có tính chất toàn cầu này?

Tôi nghĩ tới hàng triệu và hàng triệu những trí thức Việt Nam cả già và trẻ, cả trong nước và ngoài nước đang ngày đêm vừa học tập, vừa suy nghĩ, vừa phát minh, vừa tìm cách đóng góp trí tuệ, sức người, sức của nhằm tạo ra một sức mạnh kỳ diệu cho dân tộc Việt Nam ngày nay. Họ đang đứng trước sự trông chờ của toàn thể nhân dân trong cả nước.

Những tâm tư, hoài bão của bao nhiêu thế hệ trí thức Việt Nam từ xưa tới nay lại trở về trong lòng họ càng sâu sắc hơn và nồng nhiệt hơn nữa