Phép lạ cho tương lai!

Giải pháp đặc biệt để chữa bệnh

Tế bào gốc có thể thu nhận được từ nhiều nguồn khác nhau như từ phôi, thai, dịch ối, bánh nhau, dây rốn, các mô của người trưởng thành như tủy xương, da, mỡ… Trong số này dây rốn của trẻ sơ sinh là nguồn cung cấp tế bào gốc lý tưởng.

Trước đây khi sản phụ sinh con, sau khi cắt dây rốn, người ta vứt bỏ nó như rác thải y tế. Nhưng nay dây rốn có thể được thu giữ để tách các loại tế bào gốc từ máu và màng dây rốn, rồi lưu giữ lâu dài để khi cần có thể lấy ra chữa bệnh. Các thao tác thu nhận dây rốn không đụng chạm gì đến mẹ và bé. Các thao tác này được thực hiện ngay tại bệnh viện phụ sản nơi sản phụ sinh con, thực hiện trong vòng 7-10 phút sau khi sinh.

Phòng nuôi cấy tế bào.

Việc cất giữ tế bào gốc dây rốn với ý nghĩa giống như cất giữ một loại thuốc quý có thể chữa được một số bệnh và thương tật hiểm nghèo, nếu đứa trẻ không may bị mắc phải trong tương lai cũng như một số thành viên trong gia đình. Khi đó chính tế bào gốc dây rốn của con trẻ được cất giữ hôm nay là sản phẩm không có gì thay thế và so sánh được.

Ở các nước phát triển, việc cất giữ tế bào gốc từ dây rốn của trẻ đã được thực hiện khá phổ biến từ nhiều năm qua như một hình thức "bảo hiểm sinh học" cho trẻ. Riêng tại Việt Nam, cho đến đầu năm 2009 mới có ngân hàng tế bào gốc đầu tiên - MekoStem - Công trình hợp tác giữa Công ty cổ phần Hóa - Dược phẩm Mekophar với Học viện Quân y và một số đơn vị khác trong cả nước thực hiện việc lưu giữ ý nghĩa này.

Theo bà Trương Thị Thu Huyền, Phó Giám đốc Ngân hàng tế bào gốc MekoStem, Công ty cổ phần Hóa - Dược phẩm Mekophar, tế bào gốc là tế bào có khả năng phát triển thành các tế bào chuyên biệt để tạo nên các mô, các cơ quan khác nhau của cơ thể và thay thế cho các tế bào ở các mô, cơ quan bị mất đi do già và chết tự nhiên hoặc bị tổn thương vì nhiều nguyên nhân. Do đó, việc sử dụng nguồn tế bào gốc hiện đang được coi là một giải pháp đặc biệt để chữa bệnh trong tương lai cho bản thân người gửi lưu giữ tế bào gốc cũng như các thành viên trong gia đình và cộng đồng.

TS.BS. Lê Văn Đông, Phó Chủ nhiệm Bộ môn miễn dịch Học viện Quân y, Phụ trách kỹ thuật Ngân hàng tế bào gốc MekoStem cho biết, ở Việt Nam việc ứng dụng điều trị bệnh bằng tế bào gốc đã được bắt đầu từ những năm 1995, ban đầu là tế bào gốc từ tủy xương để điều trị các bệnh về máu và cơ quan tạo máu như ung thư máu các loại, tan máu bẩm sinh, suy tủy…

Hệ thống AXP tách máu dây rốn.

Sau tế bào gốc từ tủy xương, các tế bào gốc từ máu ngoại vi (thực chất là huy động từ tủy xương ra máu ngoại vi để thu hoạch nhằm tránh phải chọc tủy xương để lấy tế bào) rồi đến tế bào gốc từ máu dây rốn đã được sử dụng để điều trị các bệnh về máu và cơ quan tạo máu.

Cho đến nay kỹ thuật cấy ghép các tế bào này đã được triển khai ở nhiều bệnh viện trong cả nước, nhưng mạnh nhất là Bệnh viện Truyền máu-Huyết học TP HCM, Viện Huyết học-Truyền máu Trung ương, Bệnh viện Nhi Trung ương, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, Bệnh viện Trung ương Huế. Cả nước đã có hàng trăm ca bệnh được điều trị bằng các tế bào này (trong đó có 10 ca từ máu dây rốn). Kỹ thuật này đã trở thành thường qui, nếu bệnh nhân có được mẫu tế bào phù hợp và có điều kiện kinh tế là thực hiện được.

Cần chuẩn bị nguồn tế bào gốc ngay từ bây giờ

Trước đây các ngân hàng khác mới chỉ lưu giữ các tế bào gốc từ máu dây rốn, MekoStem là ngân hàng đầu tiên trên thế giới lưu giữ cả tế bào gốc từ máu và tế bào gốc từ màng dây rốn. Hiện nay đã có một số ngân hàng ở Đài Loan, Hồng Kông, Ấn Độ cũng đã triển khai lưu giữ cả hai loại tế bào như MekoStem. Việc lưu giữ được nhiều loại tế bào hơn, đồng nghĩa cho chúng ta nhiều lựa chọn hơn trong ứng dụng điều trị.

Vừa qua, tại Hội thảo khoa học "Ứng dụng tế bào gốc - từ lý thuyết đến hiện thực" tổ chức ngày 19/5, dược sĩ Đặng Thị Kim Lan - Giám đốc MekoStem - cho biết, sau hai năm hoạt động, Ngân hàng tế bào gốc MekoStem (TP HCM) đã lưu giữ được 500 mẫu tế bào gốc (hiến tặng) và gần 400 mẫu tế bào gốc do các sản phụ gửi mẫu dây rốn của con cho ngân hàng theo hình thức đóng phí.

Tuy nhiên, theo bà Trương Thị Thu Huyền thì số lượng tế bào gốc từ dây rốn đó gửi vào ngân hàng tính ra còn khá ít nhưng điều quan trọng là nếu chúng ta không chuẩn bị nguồn tế bào gốc từ bây giờ thì mai kia khi khoa học y tế thế giới tiến bộ người ta đưa vào áp dụng thường quy, mình sẽ không có được nguồn tế bào gốc để sử dụng.

TS.BS. Lê Văn Đông cho biết: "Cho đến nay trong số mấy trăm em bé được cất giữ tế bào gốc dây rốn tại MekoStem 3 năm qua, MekoStem đã cung cấp mẫu tế bào gốc máu dây rốn cho một trường hợp điều trị bệnh của bé này cho bé khác. Đây là trường hợp một em bé bị bệnh tan máu bẩm sinh nặng, chúng tôi đã tư vấn để bố mẹ em bé này đẻ thêm con và xét nghiệm chẩn đoán trước sinh bảo đảm đứa con tiếp theo sinh ra không bị bệnh. Ngay khi sản phụ này sinh đứa con sau chúng tôi thu thập và bảo quản tế bào gốc máu dây rốn của em bé này tại MekoStem. Sau khi xét nghiệm thấy hai anh em ruột có thể dùng được tế bào gốc của nhau, chúng tôi đã cung cấp mẫu tế bào cho Bệnh viện Truyền máu - Huyết học TP. HCM cấy ghép cho bệnh nhân là anh ruột của em bé có tế bào gốc dây rốn được chúng tôi thu thập, bảo quản và lưu giữ. Hiện nay bệnh nhân này đã xuất viện và đang trong giai đoạn phục hồi sau cấy ghép".

Cũng theo TS.BS. Lê Văn Đông, với tế bào gốc từ máu dây rốn, có thể nói bệnh nào điều trị được bằng tế bào gốc từ tủy xương hay máu ngoại vi thì đều điều trị được bằng tế bào gốc máu dây rốn. Con số mặt bệnh này cho đến nay có tới hàng chục bệnh khác nhau. Ngoài ra, tế bào gốc từ máu dây rốn còn đang được áp dụng để điều trị các bệnh khác như bại não và tiểu đường tuýp 1 cho các bệnh nhân bị bệnh này và có được lưu giữ tế bào gốc máu dây rốn khi sinh.

Về tế bào gốc từ màng dây rốn, cho đến nay chưa chính thức có ứng dụng điều trị bệnh nào trên người được triển khai. Các nghiên cứu ứng dụng theo hướng này còn đang ở giai đoạn thực nghiệm nhưng hứa hẹn sớm được đưa vào điều trị trên người cho các bệnh như bỏng, vết thương, vết loét do tiểu đường hoặc vết thương tỳ đè do liệt.

Có thể coi tế bào gốc như một loại "thuốc đặc trị" để chữa bệnh mà không có nó thì không thể khỏi bệnh. Tuy nhiên, từ chỗ có được tế bào gốc đến chỗ dùng tế bào gốc để tái tạo lại được cấu trúc và chức năng của một tổ chức hay cơ quan nào đó là cả một chặng đường rất khó khăn và phức tạp có sự tham gia của rất nhiều yếu tố cả từ con người đến tự nhiên.

Trong quá trình điều trị bằng tế bào gốc, chúng ta vẫn còn những phần việc phải phó mặc cho tự nhiên. Đó là chúng ta chỉ truyền tế bào gốc vào cơ thể người bệnh rồi để tự tế bào gốc tự tìm đến nơi cần đến, tái tạo lại mô và cơ quan bị tổn thương nhờ vào các yếu tố của chính ngay bên trong cơ thể người bệnh mà chúng ta không làm thay được. Việc sử dụng tế bào gốc phối hợp với công nghệ mô để tạo ra mô mới rồi sau đó cấy ghép vào người bệnh lại là việc còn xa hơn nữa. Nói tóm lại, có tế bào gốc mới chỉ là "điều kiện cần", chúng ta còn cần thêm các "điều kiện đủ" khác. Hy vọng với tiến bộ của khoa học thì những yếu tố thuộc về "điều kiện đủ" ngày càng ít hơn và đơn giản hơn.

Mẫu tế bào được lưu giữ không thể mua được bằng tiền

Hiện tại, phí dịch vụ lưu giữ tế bào gốc dây rốn tại MekoStem được áp dụng như sau: phí thu thập, xử lý tách tế bào và lưu giữ trong 1 năm đầu là 1.950 USD (trong đó, nếu chỉ lưu giữ tế bào gốc máu dây rốn là 1.200 USD; nếu chỉ lưu giữ tế bào gốc màng dây rốn là 750 USD); phí lưu giữ từ năm thứ 2 trở đi đến hết 18 năm sau được tính cho hai trường hợp: chỉ một loại tế bào trong 5 năm liên tục là 470 USD, 10 năm liên tục là 940 USD và 17 năm liên tục là 1.600 USD; với 2 loại tế bào, các mức tương đương sẽ là: 700 USD, 1.400 USD, 2.400 USD.

MekoStem tiến hành lưu giữ tế bào gốc dây rốn của trẻ theo yêu cầu của cha mẹ bé đến tối đa là 18 năm. Việc lưu giữ sau thời gian này có thể vẫn tiếp tục với ý kiến của em bé, chủ nhân sinh học của mẫu tế bào gốc dây rốn, khi đó đã là người trưởng thành.

Có ý kiến cho rằng chi phí để gửi mẫu tế bào gốc từ dây rốn còn khá cao so với mặt bằng chung, tuy vậy, bà Trương Thị Thu Huyền cho biết: "Nói chi phí cao là không đúng vì hiện nay ngân hàng hoạt động phi lợi nhuận, phần thu chỉ để trang trải các chi phí mà ngân hàng đã bỏ ra. Hơn nữa, vật tư, máy móc để phục vụ cho việc thu thập và lưu giữ mẫu hiện nay đều được nhập từ nước ngoài (Mỹ) với chi phí rất cao. Hiện ngân hàng lưu giữ hai loại mẫu - tế bào gốc từ máu dây rốn và tế bào gốc từ màng dây rốn, năm đầu là phí thu thập và lưu giữ mẫu, năm thứ hai chỉ còn phí lưu giữ mẫu".

Hơn nữa, theo bà Trương Thị Thu Huyền thì đây là một loại bảo hiểm sinh học dù tốn phí nhưng chắc chắn không một bà mẹ nào muốn phải lấy ra để sử dụng cho con hay người nhà, không giống các loại bảo hiểm khác là hết thời hạn thì sẽ có một khoản tiền nhất định. Tuy vậy trong quá trình sinh sống, nếu không may đứa trẻ bị bệnh nan y, lúc ấy mà cần tế bào gốc để điều trị lại không có thì sẽ rất khó khăn trong việc điều trị. Đặc biệt hình thức "bảo hiểm sinh học" này khác với bảo hiểm bằng tiền là mẫu tế bào được lưu giữ không thể mua được bằng tiền.

Có thể thấy, tuy rất lợi ích cho sức khỏe của trẻ và người thân trong tương lai, nhưng hiện nay vẫn chưa có nhiều người quan tâm đến việc lưu giữ tế bào gốc cho con trẻ. Theo TS.BS Lê Văn Đông, việc này có nhiều lý do, nhưng điều quan trọng là một lần sinh con chỉ có một cơ hội duy nhất để lưu giữ tế bào gốc dây rốn cho em bé. Một khi đã vứt bỏ bánh nhau và dây rốn đi rồi thì không còn cơ hội lấy lại được những tế bào gốc đó nữa. Đây là những tế bào phù hợp nhất để chữa bệnh trong tương lai một khi cần đến.