Hình phạt tử hình: Thay xử bắn bằng tiêm thuốc độc

Bắt đầu từ ngày 1/7/2011, Luật Thi hành án hình sự có hiệu lực thi hành, trong đó có quy định hoàn toàn mới: thay đổi thi hành án tử hình từ xử bắn sang tiêm thuốc độc. Theo quy định của luật, trước khi bị đưa ra thi hành án tử hình, người chấp hành án được ăn, uống, viết thư, ghi âm lời nói gửi lại thân nhân.

Việc tiêm thuốc độc thay hình thức xử bắn đối với tử tù đã được nhiều nước trên thế giới áp dụng. Hình thức này ít gây đau đớn cho người bị thi hành án, đảm bảo tử thi còn nguyên vẹn, ít tốn kém và giảm áp lực tâm lý cho người trực tiếp thi hành án (hiện do lực lượng Cảnh sát hỗ trợ tư pháp thực thi).

Trong số gần 80 nước đang áp dụng án tử hình hiện nay thì có hơn 30 nước áp dụng hình thức tiêm thuốc độc. Theo thống kê của Tổ chức Ân xá thế giới, mỗi năm có hơn 2 nghìn tử tội trên thế giới bị xử tiêm thuốc độc (như năm 2009 có khoảng 2.500 tử tội trên thế giới bị tiêm thuốc độc ở 22 quốc gia và vùng lãnh thổ).

Một số quốc gia như Trung Quốc, Bộ luật Tố tụng hình sự quy định áp dụng song song hai hình thức thi hành hình phạt tử hình đối với tử tội là xử bắn và tiêm thuốc độc. Hình thức xử bắn được Trung Quốc áp dụng đối với các vụ tội phạm đặc biệt nguy hiểm, cần răn đe phòng ngừa mạnh mẽ (như tội giết người).

Các trường hợp khác, án tử hình áp dụng bằng tiêm thuốc độc. Còn tại Mỹ, việc thi hành án tử hình áp dụng khá nhiều hình thức khác nhau tại các bang, bao gồm xử bắn, phòng hơi ngạt, ghế điện, tiêm thuốc độc, treo cổ... Trong đó, tiêm thuốc độc được áp dụng như một sự cải tiến với 38/51 bang của Mỹ đã áp dụng thay cho các biện pháp ghế điện, phòng hơi ngạt, treo cổ...

Bản chất của biện pháp thi hành hình phạt tử hình này là tiêm vào người tử tội một liều thuốc độc (thường gồm 3 loại: một để gây mê, một để cơ bắp thịt và thần kinh ngưng hoạt động và một để làm cho tim ngừng đập) để kết thúc sự sống của tử tội. Quy trình thi hành hình phạt tử tội bằng tiêm thuốc độc là làm cho tử tội ngủ, sau đó làm ngừng thở và làm tim ngừng đập.

Thường các tử tội chết trong vòng từ 10 đến 15 phút sau khi bị tiêm thuốc độc. Các chuyên gia y học thế giới nhận xét về biện pháp tử hình này là cách "chết nhẹ nhàng", "chết không đau đớn", thậm chí có chuyên gia y học còn so sánh cách thi hành hình phạt tử tội này giống như người tự sát, uống thuốc ngủ hoặc uống thuốc độc chết. Tuy nhiên, để thực hiện việc thi hành án tử hình bằng tiêm thuốc độc, phải xây dựng các phòng tiêm thuốc độc.

Ghế thi hành án tử hình bằng tiêm thuốc độc tại tiểu bang Virginia (Mỹ).

Theo mô hình phòng tiêm thuốc độc trên thế giới, dạng căn phòng này được thiết kế gồm 3 phần, gồm phần dành cho các cán bộ tư pháp như thẩm  phán, cán bộ trại giam, kiểm sát viên, ủy viên hội đồng thi hành án, bác sĩ pháp y (để theo dõi việc tiêm thuốc độc); phần dành cho các bác sĩ (để chuẩn bị thuốc và các công việc cần thiết khác); phần để một giường dạng ghế nằm dành cho tử tù. Đây là một giường đặc biệt, tử tù được đặt nằm trên một giường có các hệ thống dây chằng buộc chặt thân và cánh tay, chân tử tội với giường. Các bác sĩ sẽ tiến hành tiêm thuốc độc trực tiếp cho tử tội vào cánh tay.

Thế giới cũng chứng kiến những vụ tử tù thoát chết khó tin. Bị kết án tử hình do hiếp dâm và giết chết cô bé Tryna Middleton, Romell Broom bị giam ở nhà tù Lucasville, bang Ohio (Mỹ). Thế nhưng, tại phòng thi hành án tử hình, Romell Broom dù đã bị tiêm 18 mũi thuốc độc nhưng bác sĩ không sao tìm ra tĩnh mạch để "chốt hạ". Người tử tù đã sống qua hai giờ rưỡi trong đau đớn tận cùng. Romell Broom trở thành người tử tù đầu tiên thoát chết ở phòng thi hành án tại Mỹ kể từ năm 1946.

Trong lịch sử loài người, tử hình hầu như đã được thực hiện ở hầu hết các xã hội. Ở các quốc gia cổ đại phương Tây, Bộ luật nổi tiếng và điển hình cho pháp luật phương Tây thời cổ đại là luật La Mã. Có những quy định cực kỳ khắt khe như kẻ nào xâm phạm tài sản của người khác (đốt nhà, trộm cắp, phá hoại hoa màu) thì sẽ bị xử tử. Nếu kẻ nào đương đêm ăn trộm mà bị giết ngay tại chỗ thì hành vi giết người ấy được coi là hợp pháp.

Hình phạt tử hình thời kỳ này vẫn mang tính chất cực hình và ô nhục, tùy thuộc vào giai cấp mà hình phạt được áp dụng theo các cách thức khác nhau: nếu quý tộc và binh lính thì bị chém bằng gươm, dân tự do bị chết thiêu hoặc cho ngựa xé, còn nô lệ thì bị giết chết dần như đóng cọc xuyên qua người, dìm chết. Ở phương Đông, pháp luật của các triều đại phong kiến Trung Quốc phát triển mạnh và có sự ảnh hưởng mạnh mẽ đến các quốc gia trong khu vực.

Pháp trường, nơi xử bắn các tử tội sẽ hết "nghĩa vụ" khi chuyển sang tiêm thuốc độc.

Các triều đại phong kiến Trung Quốc đều quy định hệ thống hình phạt "ngũ hình" bao gồm các hình phạt: xuy, trượng, đồ, lưu, tử. Trong đó hình phạt tử hình có ba bậc: chém hay thắt cổ; chém bêu đầu và lăng trì. Hình phạt chém bêu đầu có nguồn gốc tại Trung Quốc và có lịch sử trên 3.000 năm. Ngoài ra, nhà nước phong kiến Trung Quốc, Việt Nam còn áp dụng các hình phạt như tru di tam tộc, tru di cửu tộc (như vụ án Nguyễn Trãi bị xử tru di tam tộc).

Tử hình là một trong những hình phạt có lịch sử lâu đời và nghiêm khắc nhất trong luật hình sự. Trải qua hàng nghìn năm tồn tại, hình phạt tử hình đã thể hiện và phát huy vai trò đặc biệt quan trọng trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội. Tuy nhiên, khi xã hội ngày càng phát triển, quyền sống của con người đặc biệt được coi trọng, ý thức pháp luật của người dân được nâng cao, xã hội thiết lập được cơ chế kiểm soát hiệu quả hành vi của con người… thì việc duy trì hay bãi bỏ hình phạt tử hình đang là vấn đề được quan tâm ở nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam quan tâm.

Nghị quyết 49/NQ-TW về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, nêu rõ định hướng chính sách hình sự của chúng ta là duy trì hình phạt tử hình nhưng "hạn chế áp dụng hình phạt tử hình theo hướng chỉ áp dụng đối với một số ít loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng". Đây là một chủ trương phù hợp với điều kiện của nước ta và xu hướng giảm dần, tiến tới xóa bỏ hình phạt tử hình trên thế giới.

Theo một nghiên cứu của Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Yêm, Giám đốc Học viện Cảnh sát, một số quốc gia đã xóa bỏ hình phạt tử hình trong luật hình sự, sau đó lại khôi phục như Philippines (năm 1987, Philippines là quốc gia đầu tiên ở châu Á xóa bỏ hình phạt tử hình đối với tất cả các tội phạm nhưng sau đó do tình hình tội phạm gia tăng, năm 1993 khôi phục hình phạt tử hình. Đến tháng 6/2006 Philippines lại xóa bỏ).

Ngoài ra có Indonesia, Nepal, Gambia, Papua New Guinea… là những quốc gia khôi phục hình phạt tử hình sau khi đã xóa bỏ. Ở Nhật Bản, có 13 tội bị áp dụng hình phạt cao nhất tử hình. "Các nước này đều có chung quan điểm cho rằng những kẻ phạm tội đặc biệt nghiêm trọng cần phải được loại trừ khỏi đời sống xã hội và tử hình được xem như một biện pháp răn đe, phòng ngừa tội phạm quan trọng trong xã hội. Vì vậy trong giai đoạn hiện nay, áp dụng hình phạt tử hình vẫn đã và đang là một biện pháp phòng chống tội phạm có hiệu quả trên thế giới" - GS, TS Nguyễn Xuân Yêm nhận định.

Ở nước ta, biện pháp chủ yếu là giáo dục, cải tạo con người. Chỉ một số loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, khi không thể giáo dục, cải tạo, tòa án mới áp dụng hình phạt tử hình, tước bỏ quyền sống của người phạm tội. Về nghĩa rộng, hình phạt tử hình cũng nhằm giáo dục người khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh phòng ngừa tội phạm.

Cùng xu thế thế giới, số tội bị áp dụng hình phạt tử hình trong BLHS cũng giảm dần, từ 40 tội theo BLHS năm 1985 xuống còn 27 tội quy định trong BLHS năm 1999 và đến BLHS sửa đổi năm 2009, chỉ còn 19 tội. Tội phạm bị áp dụng hình phạt tử hình hiện chủ yếu tập trung hai tội "giết người" và tội phạm về ma tuý, trong đó có vụ án số bị cáo lĩnh án tử hình khá lớn như vụ Vũ Xuân Trường, 7 bị cáo đã bị thi hành án tử hình.

Theo quy định của pháp luật hiện hành, Bộ Công an được giao chủ trì tổ chức thi hành hình phạt tử hình. Khi nhận được lệnh thi hành một án tử hình, lãnh đạo Công an tỉnh, thành phố phải thành lập Hội đồng thi hành án tử hình, lập kế hoạch và định ngày, giờ, địa điểm, pháp trường, bố trí lực lượng vũ trang, thống nhất với lãnh đạo Viện Kiểm sát và toà án.

Thực tế trong hàng chục năm qua cho thấy việc thi hành hình phạt tử hình bằng xử bắn có tác dụng răn đe tội phạm, tuyên truyền phòng ngừa tội phạm cao. Tuy nhiên, biện pháp này làm cho thi thể bị cáo không nguyên vẹn và có ảnh hưởng nhiều tới tâm lý, tư tưởng cán bộ chiến sĩ thi hành án. Vì vậy, việc thay đổi từ hình thức xử bắn sang tiêm thuốc độc được lựa chọn và quy định trong Luật Thi hành án hình sự lần này.