Làm gì để "chứng" luôn là "thực"?

"Khóc" với công chứng viên…!

Nếu để ý một chút, chúng ta có thể thấy, trong hầu hết các văn bản công chứng đều có phần thể hiện rõ nội dung, đại ý: tất cả các bên tham gia đã được giải thích, đã đọc kỹ những điều khoản trong hợp đồng,… Văn bản công chứng được sử dụng trong các vụ lừa đảo của Nguyễn Thu Hợp, Phạm Tuấn Anh, Quách Huyền Thi cũng đều có nội dung như vậy. Thế nhưng, theo lời khai của những người bị hại tại cơ quan điều tra thì khi ký hợp đồng ủy quyền, họ không được công chứng viên giải thích rõ ràng về nội dung ủy quyền. Nhân viên ở các tổ chức hành nghề công chứng cũng không hướng dẫn cho họ biết về thủ tục ký công chứng ủy quyền mà chỉ đưa ra các bản hợp đồng đã được soạn thảo trước đó để họ đọc.

Ngay trong phiếu yêu cầu công chứng, công chứng viên cũng không hướng dẫn họ viết rõ nội dung yêu cầu công chứng mà chỉ viết chung chung là yêu cầu công chứng hợp đồng ủy quyền. Như vậy, sự chủ quan của người có tài sản cộng với những sơ suất của công chứng viên chính là "điểm yếu" để những đối tượng lừa đảo thực hiện ý đồ của chúng.

Cũng thiếu trách nhiệm với "con dấu" công chứng của mình và với khách hàng, Trưởng VPCC Việt Tín đã ký một loạt hợp đồng chuyển nhượng nhà đất trên cơ sở những bản hợp đồng ủy quyền giả do các đối tượng đưa đến. Tường trình của một bị hại cho thấy công chứng viên này đã chấp nhận những bản hợp đồng ủy quyền photo. Việc Trưởng VPCC Việt Tín, Công chứng viên Nguyễn Minh Hải là nạn nhân của các đối tượng lừa đảo hay cố ý làm sai đang được cơ quan chức năng tiếp tục làm rõ. Nhưng, sơ suất "chết người" trên đối với một công chứng viên, theo đánh giá của "những người trong nghề", là không thể có và thực tế nó đã tạo điều kiện thuận lợi cho tội phạm lợi dụng để lừa đảo, bán nhà của người khác, chiếm đoạt hàng tỷ đồng.

Giao dịch tại một VPCC ở TP HCM (Ảnh chỉ có tính chất minh họa).

Ngoài những vụ việc mà các đối tượng lừa đảo thực hiện công chứng ủy quyền ở một tổ chức hành nghề công chứng, rồi lại công chứng chuyển nhượng ở một nơi khác để tránh bị phát hiện, thì có không ít trường hợp các đối tượng không cần phải "tránh né" như vậy, mà ngang nhiên tiến hành 2 giao dịch với cùng một tài sản ở cùng một tổ chức hành nghề công chứng, thậm chí do một công chứng viên thực hiện. Sự việc khiến người ta không thể không hoài nghi có quan hệ nào đó giữa công chứng viên và người muốn công chứng gian dối.

Làm gì để "chứng" luôn là "thực"?

Khoản 2 Điều 6 Luật Công chứng quy định: "Văn bản công chứng có giá trị chứng cứ; những tình tiết, sự kiện trong văn bản công chứng không phải chứng minh". Quy định này cho thấy tầm quan trọng và trách nhiệm của công chứng viên trong việc thực hiện ký chứng nhận một văn bản công chứng. Tuy nhiên, ở những trường hợp chúng tôi phản ánh trong loạt bài này, công chứng viên đã không làm đúng vai trò, bổn phận của mình do cố ý hoặc do thiếu trách nhiệm,... Vậy, người dân cần phải làm gì, các tổ chức hành nghề công chứng cần có biện pháp gì để phòng, tránh và họ cần các cơ quan Nhà nước liên quan hỗ trợ ra sao?

Theo điều tra viên Phạm Thị Vân - PC15 Công an Hà Nội: Bản thân người có tài sản phải có ý thức bảo vệ tài sản của mình. Trước khi ký hợp đồng ủy quyền, bắt buộc chủ tài sản phải đọc thật kỹ nội dung, có quyền thắc mắc, hỏi Công chứng viên những điều chưa rõ, chưa hiểu. Nếu là người cao tuổi, cần có người thân, con cháu đi cùng để cùng đọc hợp đồng.

Còn về hoạt động của tổ chức hành nghề công chứng, sự thông thoáng trong thực hiện thủ tục công chứng hiện nay đã tạo điều kiện thuận lợi cho người dân, nhưng chính điều này càng đòi hỏi tinh thần cảnh giác, trách nhiệm cao của công chứng viên trong đạo đức nghề nghiệp và chuyên môn nghiệp vụ…

Một giao dịch được VPCC Việt Tín công chứng trên văn bản photo của hợp đồng ủy quyền giả.

Theo quy định của Luật Công chứng, công chứng viên là người làm chứng, là người thứ ba chứng nhận một sự việc có thật. Công chứng viên chính là người thẩm định lại giao dịch, đảm bảo phòng ngừa được tranh chấp xảy ra. Thực tế, điều rất quan trọng là khi có yêu cầu công chứng, cá nhân, tổ chức tìm đến công chứng viên họ phải được biết về thủ tục công chứng hợp đồng, giao dịch, về trách nhiệm của công chứng viên đối với việc công chứng hợp đồng, giao dịch để tránh được các rủi ro trong giao kết hợp đồng. Tuy nhiên, thực tế, nhiều công chứng viên đã không giải thích cho khách hàng hiểu về những vấn đề này, dẫn đến xảy ra nhiều sự việc đáng tiếc.

Ngoài yếu tố về năng lực, kinh  nghiệm thì hoạt động công chứng hiện nay vẫn còn thiếu những cơ chế hỗ trợ để đảm bảo an toàn cho giao dịch. Ngay hệ thống thông tin liên thông với nhau cũng chưa được xây dựng. Nếu không tính đến những tổ chức hành nghề "sở hở" đến mức công chứng nhiều giao dịch chồng chéo, trùng lắp trên một tài sản, thì hầu hết các tổ chức hành nghề nếu thận trọng thì cũng chỉ kiểm tra, đối chiếu được giao dịch trong phạm vi tổ chức của mình.

Thừa nhận rằng nhiều khi khó có thể phân biệt được giấy tờ thật - giả với công nghệ làm giả tinh vi như hiện nay, công chứng viên Phan Văn Cheo, Trưởng VPCC Sài Sòn cho rằng giải pháp căn cơ nhất giúp các VPCC phát hiện ngay từ đầu giấy tờ giả, hay giao dịch gian lận là lập một phần mềm quản lý thông tin liên thông giữa quận, huyện và các VPCC về tình trạng pháp lý của từng căn nhà. Và, khi cần kiểm tra, nhân viên VPCC chỉ cần vào "mạng" kiểm tra là biết nhà đó ai là chủ sở hữu, hiện có đang mua bán, thế chấp hay không.

Nhận thức rõ kẽ hở này, nhưng sự "quyết liệt" của Bộ Tư pháp cũng mới chỉ dừng lại ở mức: "Khuyến khích việc xây dựng, thành lập cơ sở dữ liệu chung giữa các tổ chức hành nghề công chứng trong phạm vi cấp tỉnh, tiến tới nối mạng toàn quốc để tăng cường tính chuyên nghiệp, hiệu quả và an toàn của hoạt động công chứng" - (trích Báo cáo sơ kết 2 năm thực hiện Luật Công chứng). Trong báo cáo gửi tới Chính phủ, Bộ Tư pháp cũng chỉ biết than khổ rằng, cơ chế liên thông giữa tổ chức hành nghề công chứng, cơ quan thuế, cơ quan đăng ký giao dịch bảo đảm khi thực hiện các thủ tục hành chính đối với các giao dịch về bất động sản cũng chưa được thiết lập.

Theo ông Phạm Thanh Cao - Trưởng phòng Bổ trợ Tư pháp, Sở Tư pháp Hà Nội, hiện mới chỉ có thể phát tới các tổ chức hành nghề công chứng danh sách, điện thoại liên lạc của nhau để các tổ chức này tra cứu, kiểm tra chéo một cách thủ công khi có nghi ngờ về giao dịch nào đó. Còn việc thiết lập hệ dữ liệu chung của tất cả các tổ chức công chứng trên địa bàn trước nay ai cũng thấy cần thiết, nhưng hô hào thì nhiều mà chưa làm được. Một trong những nguyên do là ở một số huyện chưa có VPCC thì việc công chứng giao dịch vẫn giao cho UBND xã và những dữ liệu giao dịch ở xã thì còn lâu mới có thể đưa lên "mạng". Và, khi hệ thống dữ liệu không được cập nhật liên tục và đồng bộ thì có thiết lập được cũng như không.

Ông Phạm Thanh Cao cũng cho biết, Hà Nội đang xây dựng Đề án Trung tâm quản lý dữ liệu giao dịch công chứng với khoản kinh phí dự trù là 50 tỉ đồng. Chưa biết bao giờ Trung tâm này được thành lập và hiệu quả của nó ra sao, nhưng trước khi có được những hỗ trợ tích cực thì bản thân các công chứng viên phải đề cao tối đa trách nhiệm cũng như năng lực của mình và tất nhiên, những công chứng viên làm sai, thiếu trách nhiệm như những trường hợp chúng tôi nêu trong loạt bài này cần phải bị xử lý thật nghiêm khắc. Đồng thời, các cơ quan nhà nước quản lý lĩnh vực này cũng cần quan tâm hơn nữa, xây dựng những thiết chế giúp công chứng viên hành nghề "chắc tay" hơn, đảm bảo an toàn cho các giao dịch. Đây cũng là thông điệp đầy băn khoăn lo ngại mà chúng tôi muốn gửi tới các cơ quan có trách nhiệm của ngành Tư pháp nước nhà.