Nhận diện hành vi gian lận thuế

Trong báo cáo nghiên cứu về các hành vi gian lận thuế, hai chuyên gia về thuế là PGS.TS Lê Xuân Trường và TS Nguyễn Đình Chiến đã chỉ ra những hành vi gian lận thuế cả trong nội địa và thuế xuất nhập khẩu. Theo đó, gian lận thuế trong nội địa có nhiều kiểu, nhưng “chiêu” bỏ ngoài sổ sách kế toán là thủ đoạn khá phổ biến hiện nay, và xã hội tiêu dùng tiền mặt như Việt Nam là môi trường thuận lợi để gian lận.

Theo đó, người nộp thuế thường sử dụng đồng thời hai hệ thống sổ sách kế toán, một hệ thống sổ kế toán nội bộ phản ánh đầy đủ các giao dịch kinh tế, hệ thống kế toán còn lại chỉ phản ánh một phần các giao dịch kinh tế để khai thuế. Rất khó có thể xác định được số thuế thất thu do hành vi trốn thuế này gây ra.

Loại gian lận thứ 2 là tạo giao dịch mua, bán hàng giả mạo. Nếu mục tiêu của thủ đoạn bán hàng hóa giả mạo là chiếm đoạt tiền NSNN thông qua hoàn thuế, hoặc tiếp tay cho hành vi tham nhũng NSNN của một bộ phận công chức được giao nhiệm vụ mua sắm tài sản, hàng hóa, dịch vụ cho cơ quan nhà nước, thì với giao dịch mua hàng hóa giả mạo, DN đã tự tạo ra chứng từ để hợp pháp hóa khoản chi không có thực, còn gọi là chi khống. Công ty “ma” chính là một đặc điểm của hình thức gian lận thuế này.

Tiếp theo là gian lận thuế bằng cách ghi giá bán thấp hơn giá thực tế. Hành vi này thường gặp ở các DN kinh doanh nhà hàng khách sạn, vận tải tư nhân, xăng dầu, kinh doanh vật liệu xây dựng, bán ôtô và xe máy, hàng trang trí nội thất... Hành vi gian lận này làm giảm thuế GTGT và thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) phải nộp, gây ảnh hưởng không nhỏ đến số thu ngân sách hằng năm.

Một thủ đoạn nữa là hạch toán kế toán và kê khai thuế sai quy định. Mục tiêu chủ yếu của hành vi hạch toán kế toán sai quy định pháp luật là che giấu doanh thu tính thuế, hạch toán tăng chi phí tính thuế TNDN và tăng thuế GTGT đầu vào được khấu trừ. Các kiểu hạch toán sai chế độ kế toán rất đa dạng.

Khi bị kiểm tra phát hiện, cán bộ kế toán có thể lấy cớ là hạch toán nhầm để tránh bị phạt vì hành vi trốn thuế. Kế toán có thể hạch toán giảm trừ doanh thu thông qua các hình thức giảm giá, chiết khấu không đúng quy định, hoặc có thể hạch toán sai tài khoản kế toán để che giấu doanh thu.

Về gian lận thuế XNK, Việt Nam đang ngày càng hội nhập sâu rộng với nền kinh tế thế giới, hoạt động thương mại song phương và đa phương giữa Việt Nam với các nước diễn ra sôi động, cùng với đó là tội phạm và các vi phạm trong lĩnh vực XNK cũng tăng lên.

Những hình thức gian lận thuế XNK phổ biến hiện nay có thể điểm qua như: thứ nhất, thất thu thuế qua gian lận trị giá tính thuế; phân loại và áp mã hàng hóa; khai báo xuất xứ đối với hàng hóa XNK. Thứ hai, thất thu thuế do lợi dụng địa bàn và sử dụng các phương thức thủ đoạn buôn lậu. Là đất nước có đường biên giới kéo dài, tiếp giáp với nhiều nước, nên vấn nạn buôn lậu ở nước ta diễn ra khá phức tạp, khó kiểm soát, ở cả đường bộ, đường biển và đường hàng không.

Thứ ba, thất thu thuế với loại hình kinh doanh tạm nhập-tái xuất. Cơ chế, chính sách quản lý và thủ tục hải quan đối với hàng kinh doanh tạm nhập - tái xuất quá thoáng, nên đối tượng hoạt động kinh doanh tạm nhập tái xuất hàng hóa rộng. Trong những mặt hàng tạm nhập tái xuất, có những mặt hàng có nguy cơ thẩm lậu cao như: thuốc lá, rượu ngoại, bia …

Thứ tư, thất thu thuế qua lợi dụng hoạt động của các khu kinh tế phi thuế quan thuộc khu kinh tế cửa khẩu. Thứ năm, thất thu thuế do lợi dụng loại hình gia công đầu tư. Thứ sáu là thất thu thuế do chuyển giá, bán phá giá…

Nộp thuế điện tử sẽ hạn chế tiếp xúc giữa doanh nghiệp và cán bộ thuế.

Rốt ráo cuộc chiến chống gian lận thuế

Song song với công tác thu thuế, nạn gian lận thuế hoành hành, là quá trình đấu tranh chống vấn nạn này. Những vụ án được ngành Thuế phối hợp với lực lượng Công an phanh phui, truy thu hàng nghìn tỷ đồng tiền thuế đã chứng minh tính hiệu quả của sự phối hợp. Tuy nhiên, để chống gian lận thuế, vấn đề quan trọng nhất đó là minh bạch chính sách cũng như hiện đại hóa công tác thu thuế để “bịt” các kẽ hở trong chính sách và chặn đứng cơ hội móc ngoặc, phạm tội của DN với cán bộ thuế.

Là cơ quan quản lý, thể hiện quyết tâm của ngành trong công tác cải cách hành chính thuế, giải quyết triệt để nạn tiêu cực trong lĩnh vực thuế, Thứ trưởng Bộ Tài chính Vũ Thị Mai khẳng định: Bộ Tài chính đã và sẽ chỉ đạo hết sức quyết liệt trong vấn đề này. 4 nhóm giải pháp Bộ Tài chính đang triển khai, bao gồm: Không ngừng sửa đổi bổ sung để đơn giản hóa và minh bạch hóa chính sách; đẩy mạnh hiện đại hóa, giảm tiếp xúc giữa người nộp thuế và cơ quan thuế; tăng cường công tác thanh tra kiểm tra; thực hiện luân phiên luân chuyển cán bộ định kỳ theo quy định.

Hiện, công tác hiện đại hóa phương thức kê khai và nộp thuế đang được Bộ Tài chính triển khai mạnh mẽ. Từ chỗ quản lý thủ công, đến nay 98% DN đã kê khai thuế điện tử, 55% đã nộp thuế điện tử. Đối với các hộ cá thể, Bộ Tài chính cũng đang từng bước nghiên cứu để có thể phối hợp với các tổ chức, DN ủy nhiệm thu, tiến tới người dân có thể nộp thuế thông qua phương tiện điện tử như qua điện thoại.

“Trong vòng 6 tháng qua, Bộ Tài chính đã thanh kiểm tra nội bộ 1.514 lượt đơn vị và xử lý 136 cán bộ vi phạm, đã luân chuyển 2.763 cán bộ trong toàn ngành. Bộ quyết tâm quản lý thu thuế tốt, tạo điều kiện thuận lợi, hạn chế tối đa nhũng nhiễu tiêu cực thuế đối với cán bộ tiếp xúc trực tiếp với tiền” – Thứ trưởng Vũ Thị Mai nhấn mạnh.

Còn từ phía cơ quan phối hợp, đại diện Phòng CSĐT tội phạm về trật tự quản lý kinh tế và chức vụ - Công an TP Hà Nội kiến nghị, Cục Thuế TP Hà Nội tiếp tục đẩy mạnh đề án khai thuế điện tử. Chủ động phối hợp với cơ sở và đơn vị chức năng để phòng ngừa, ngăn chặn để công tác này phát huy hiệu quả và sớm phát hiện tội phạm. Bởi trong quá trình điều tra các vụ án cho thấy, có dấu hiệu thiếu trách nhiệm hoặc cố ý vi phạm của cán bộ quản lý thuế tại các chi cục, do các DN “ma” đều có tên, địa chỉ và hoạt động nhất định.

Một số DN “ma” còn có hoạt động tinh vi khi khai thuế, nộp thuế để “nuôi” DN có hóa đơn lâu dài. “Đồng thời, UBND TP chỉ đạo Sở Kế hoạch – Đầu tư và các cơ quan liên quan phải có những quy chế, quy định để hạn chế thấp nhất tình trạng cấp giấy phép cho các DN “ma”. Bộ Tài chính và các cơ quan hoạch định chính sách còn nghiên cứu công tác quản lý in ấn hóa đơn vì hiện công tác này còn lỏng lẻo. Qua điều tra, có trường hợp chỉ 3 đối tượng nhưng nhận 87 hợp đồng in hóa đơn”, Đại tá Nguyễn Mạnh Hùng đề nghị.

“Phòng chống tham nhũng, giải quyết vấn đề đạo đức, năng lực phẩm chất cản bộ thuế… là những vấn đề mà Bộ Tài chính nói chung và ngành Thuế nói riêngđang quyết liệt thực hiện. Muốn giải quyết bài toán này căn cơ nhất vẫn là cải cách thể chế chính sách. Chính sách càng minh bạch, càng công khai càng tốt. Các giải pháp như kê khai thuế qua mạng, triển khai thu ngân sách qua hệ thống ngân hàng… là những giải pháp mà ngành Thuế đang thực hiện để ngày càng công khai, minh bạch, hạn chế tối đa những nhũng nhiễu mà DN đã phản ánh”- Thứ trưởng Bộ Tài chính Đỗ Hoàng Anh Tuấn.

Lệ Thúy