Danh hiệu nghệ sĩ (NSND, NSƯT) là một phần thưởng cao quý do Nhà nước trao tặng để ghi nhận những đóng góp của người nghệ sĩ trong hoạt động nghệ thuật. Tuy nhiên thời gian qua do sự buông lỏng, từ các liên hoan phim, những cuộc thi nên có rất nhiều người đạt danh hiệu nghệ sĩ lại không có những tác phẩm để đời được công chúng đón nhận, trong khi đó có những nghệ sĩ đã dành trọn tâm huyết và đóng góp nhiều công sức đối với nghệ thuật lại không được xét tặng. Chỉ tính riêng trong đợt xét tặng vừa qua, ngành điện ảnh đã có 7/12 NSƯT trượt danh hiệu NSND mà nguyên nhân xuất phát từ việc họ không đủ phiếu bầu.

Một trong những người có nhiều thành tích nổi bật nhưng không nằm trong danh sách được xét phong tặng danh hiệu NSND trong đợt này là NSƯT Phạm Quang Vĩnh, họa sĩ thiết kế điện ảnh thuộc Hãng Phim truyện Việt Nam. Ông là một trong những họa sĩ thiết kế điện ảnh đầu tiên có công lao trong việc gây dựng nền điện ảnh Việt Nam và là một trong những họa sĩ có nhiều phim đoạt giải thưởng nhất tại các liên hoan phim trong nước và quốc tế như các phim: “Đường về quê mẹ”, “Chuyện cổ tích cho tuổi 17”, “Tiền tuyến gọi” và “Cỏ lau”.

Năm 1993, họa sĩ Phạm Quang Vĩnh được xét tặng danh hiệu NSƯT. Sau đợt xét tặng ấy, ông còn có thêm 8 giải thưởng Vàng và Bạc khác cho những bộ phim như: “Bến không chồng”, “Hàng xóm”, “Của rơi”... trong đó có một giải Vàng cá nhân. Mới nhất gần đây vừa đoạt giải thưởng tại Liên hoan phim, đó là “Chuyện của Pao” do ông thiết kế bối cảnh cũng đã được khán giả đón nhận nồng nhiệt.

Từ trái qua: Họa sĩ Phạm Quang Vĩnh, NSƯT Minh Châu, NSƯT Phương Thanh.

Với bấy nhiêu giải thưởng, nghệ sĩ Phạm Quang Vĩnh xứng đáng là họa sĩ được phong tặng danh hiệu NSND trong đợt này. Tuy nhiên khi vào bình bầu, Hội đồng cấp quốc gia chỉ chấm ông ở mức 9/23 phiếu - có nghĩa là chưa vượt chỉ tiêu một nửa so với việc chọn của Hội đồng nghệ thuật cấp Trung ương (TƯ).

NSƯT Phạm Quang Vĩnh không giấu nổi nỗi buồn, ông nói: “Không được xét tặng danh hiệu NSND, tôi chỉ buồn chứ không oán trách gì Hội đồng nghệ thuật. Nhưng quả thật, những đóng góp của tôi trong lĩnh vực điện ảnh vẫn chưa được Hội đồng xem xét kỹ. Năm nay tôi đã bước vào tuổi 63, đã có hơn 40 năm đóng góp cho nghệ thuật, về hưu từ năm ngoái nhưng tôi vẫn tiếp tục đóng góp cho nghệ thuật bằng việc thiết kế cho phim “Kiên” của đạo diễn Ngô Quang Hải”.

Cả đời làm thiết kế điện ảnh, ông đã trực tiếp thiết kế cho 36 bộ phim trong đó có đến 17 phim được giải thưởng trong các kỳ Liên hoan phim trong nước và quốc tế.

Phải nói thêm rằng, trong một bộ phim vai trò của họa sĩ, đạo diễn, quay phim được ví như một chiếc kiềng 3 chân để quyết định thành công của bộ phim đó. Tuy nhiên, có một thực tế là hiện nay những đóng góp âm thầm của người hoạt động đằng sau màn ảnh như họa sĩ thiết kế lại chưa được nhìn nhận đúng mức, ít được nhắc đến và không được nhớ tên.

Chính vì thế trong năm 2001, mặc dù đã làm hồ sơ đề cử xét tặng danh hiệu NSND nhưng do không đủ phiếu bầu nên họa sĩ Phạm Quang Vĩnh đã không được xét tặng danh hiệu cao quý đợt ấy. Một số người an ủi ông: “Thôi anh về tiếp tục cố gắng để lần sau”... Và lần này NSƯT Phạm Quang Vĩnh tiếp tục làm hồ sơ đề nghị xét tặng. Hồ sơ của ông cũng đã qua tất cả các Hội đồng cấp cơ sở nhưng khi lên đến Hội đồng cấp trên, ông cũng chỉ nhận được 9/23 phiếu.

Cũng trong lĩnh vực điện ảnh - NSƯT Minh Châu - người 2 lần đoạt giải nữ diễn viên chính xuất sắc và rất nhiều giải thưởng khác tại các kỳ Liên hoan phim quốc tế và cũng là một trong số 7 người bị trượt trong đợt phong tặng danh hiệu NSND đợt này, bày tỏ: “Tôi từng là thành viên của Hội đồng TƯ xét tặng danh hiệu NSND, NSƯT năm 2001. Khi ấy vì lòng tự trọng và danh dự của một người nghệ sĩ nên tôi đã không làm hồ sơ đề nghị xét tặng NSND, vì nếu xét theo hồ sơ thời điểm đó, tôi cũng thừa tiêu chuẩn. Song sang đợt này, tôi mới chính thức làm hồ sơ để xét duyệt qua Hội đồng ngành và Hội đồng cấp TƯ để đề nghị xét tặng.

Khi biết mình và một số nghệ sĩ điện ảnh bị trượt trong đợt xét tặng NSND đợt này, NSƯT Minh Châu đã cùng với một số nghệ sĩ ở Hãng Phim truyện Việt Nam tới Bộ Văn hóa - Thông tin để thắc mắc thì được một người có trách nhiệm trả lời:  Là việc Hội đồng cấp cơ sở đưa hồ sơ danh sách xét duyệt lên Hội đồng quốc gia, nhưng chuyện đó có được xét duyệt phong tặng danh hiệu nghệ sĩ hay không điều đó lại phụ thuộc hoàn toàn “may rủi”.

Nghệ sĩ Minh Châu bức xúc: “Chúng tôi là nghệ sĩ, chúng tôi cống hiến suốt đời cho nghệ thuật, vậy mà đến khi thắc mắc về việc xét tặng thì những người có trách nhiệm lại cho rằng điều đó phụ thuộc vào việc may rủi? Vậy bấy lâu nay, việc phấn đấu cho nghệ thuật của chúng tôi cũng phụ thuộc vào việc may rủi hay sao?”.

Cũng theo NSƯT Minh Châu, điện ảnh là một loại hình nghệ thuật khá đặc biệt. Sự đặc biệt ấy thể hiện ở chính việc mỗi một tác phẩm điện ảnh khi mang đi dự Liên hoan phim phải có một dấu ấn. Trước đây, phải 3 năm mới có một Liên hoan phim vì thế để được một giải thưởng cá nhân xuất sắc trong một kỳ Liên hoan đó là một điều cực kỳ khó khăn đối với một người nghệ sĩ. Chỉ vài năm trở lại đây, mới có các giải Cánh diều Vàng, Cánh diều Bạc để trao cho các phim đoạt giải thưởng dành cho nghệ sĩ trong vòng một năm chứ như trước đây để có được một vai diễn người diễn viên điện ảnh phải hy sinh thực sự cho nghề.

NSƯT Phương Thanh - Hãng Phim truyện Việt Nam, là một trong số nữ diễn viên từng đoạt 2 giải thưởng tại Liên hoan phim cũng bức xúc không kém. Chị nói: “Thực chất, danh hiệu NSƯT hoặc NSND cũng chỉ là những cái danh, biết vậy nhưng chúng tôi vẫn phải phấn đấu vì tình yêu với nghệ thuật. Với mong muốn được sự công nhận của Nhà nước, đó là danh dự của mỗi con người. Là diễn viên điện ảnh khóa II, tôi cũng như một số đồng nghiệp khác biết là cho đến bây giờ mình đã có đủ tiêu chuẩn thì mới làm đơn xin xét tặng.

Trước khi làm hồ sơ, chúng tôi cũng đã nghiên cứu đề nghị cẩn thận những tiêu chuẩn theo như quy định của Chính phủ đề ra. Hồ sơ đã được duyệt qua ba Hội đồng cơ sở, Cục, Liên ngành, hoàn toàn được Ban lãnh đạo và đồng nghiệp ủng hộ. Vậy mà khi lên đến Hội đồng cấp Nhà nước, chúng tôi lại bị gạt ra ngoài vì lý do không đủ phiếu”.

Không chỉ có NSƯT Phương Thanh, mà ngay như  NSƯT Nguyễn Anh Dũng (chồng chị), hiện đang là Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam, một người từng nhiều năm lăn lộn với sân khấu mặc dù ngồi ở ghế Hội đồng Giám khảo nhưng cũng bị gạt vì lý do không đủ phiếu bầu. Lúc nhận được tin bị trượt danh hiệu NSND, anh Dũng rất buồn nhưng cũng chẳng biết làm gì vì đây cũng là lần thứ 2, anh làm hồ sơ đề nghị xét tặng danh hiệu.

Để có những thông tin đầy đủ trước các phản ứng của các nghệ sĩ không được xét phong tặng danh hiệu trong đợt này, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với ông Lê Tiến Thọ - Thứ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin kiêm Phó chủ tịch Hội đồng TƯ xét tặng danh hiệu. Ông Lê Tiến Thọ cho biết, về thủ tục xét tặng danh hiệu NSND và NSƯT đợt này vẫn như cũ cũng không có gì thay đổi. Tuy nhiên, do đợt này số nghệ sĩ được Hội đồng cơ sở đưa lên bằng cả 5 lần xét tặng NSND, NSƯT lần trước nên Hội đồng cũng phải có sự cân nhắc và lựa chọn.

Theo Thứ trưởng Lê Tiến Thọ, do có những loại hình nghệ thuật không được trình diễn vì thế Hội đồng xét duyệt cấp cơ sở phải làm triệt để ngay từ đầu chứ không có kiểu cứ đưa lên một cách ồ ạt nên rất khó khăn trong việc xét duyệt ở Hội đồng cấp TƯ.

Về trách nhiệm trong việc xét tặng Hội đồng chuyên ngành phải làm rõ, đơn cử như trường hợp của NSƯT Phạm Quang Vĩnh do không có trích dẫn đầy đủ nên Hội đồng TƯ chưa có đầy đủ điều kiện để xét duyệt. Thứ trưởng Lê Tiến Thọ cũng công nhận rằng việc bỏ phiếu cũng chỉ là một tiêu chí để xét duyệt danh hiệu nghệ sĩ, vì không phải ai trong Hội đồng cũng hiểu hết các lĩnh vực nghệ thuật.

Đợt này có 59 người được đề nghị xét tặng NSND; 433 người được đề nghị xét tặng NSƯT. Kết quả  số nghệ sĩ đạt đủ số phiếu bầu theo quy định đối với NSND là 30 người và NSƯT là 314 người.

Cũng theo Thứ trưởng Lê Tiến Thọ, để đợt xét tặng được công khai, minh bạch, Hội đồng TƯ đã cho đăng tải rộng rãi trên báo chí những nghệ sĩ được xét tặng. Với những phản hồi của các nghệ sĩ chưa được xét tặng, Hội đồng đã và đang tiếp tục tập hợp để có danh sách xét tặng bổ sung đối với những trường hợp có những đóng góp xứng đáng trong nghệ thuật

M. Phương