Người mẫu trên tờ tiền 2 đồng đầu tiên của NHQG Việt Nam

Năm 1959, Nhà nước ta chính thức lưu hành loại tiền Ngân hàng (do Ngân hàng Quốc gia Việt Nam phát hành), thay cho đồng tiền Tài chính (do Bộ Tài chính phát hành). Trên tờ tiền 2 đồng có hình 4 công-nông-binh-trí thức, trong đó, có một cô gái mặc áo dân tộc thiểu số ôm bó lúa. Nhưng chính cô gái cũng thật bất ngờ khi lần đầu thấy hình của mình in trên đồng tiền. Cô gái duy nhất trong bức hình là ai và câu chuyện "người mẫu" diễn ra như thế nào?

Đã ở tuổi ngoại 70, nhưng bà Nông Thị Duyền còn nhớ như in ký ức tròn nửa thế kỷ trước. Bà tìm về quá khứ với lời kể thủng thẳng: "Quê tôi ở xã Tam Kim, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng - nơi có rừng Trần Hưng Đạo, có Phai Khắt, Nà Ngần, địa danh nổi tiếng với những chiến công đầu tiên của Quân đội ta. Bố tôi là Nông Phúc Phằn, cán bộ lão thành, từng hoạt động cùng Đại tướng Võ Nguyên Giáp và được bác Giáp đặt bí danh là Nông Lê Lợi".

Năm 1954, Duyền mới 18 tuổi. Một hôm, cô cùng bạn đi chợ huyện. Chợ vùng cao 5 ngày mới có một phiên, là dịp để các cô gái ăn mặc đẹp, gặp gỡ, vui chơi. Họ đang rảo bước xuống chợ thì thấy một anh thanh niên lạ cứ bám theo, nhìn họ chằm chằm. Các cô gái vội bước nhanh hơn, người ấy cũng bước nhanh theo.

Đến chợ, đã thấy anh chàng đứng ngay cạnh, vừa thở hổn hển vừa giới thiệu mình là họa sĩ, muốn được vẽ chân dung Duyền để đi triển lãm. Sau một hồi anh họa sĩ nài nỉ, cô đồng ý ngồi làm mẫu cho anh vẽ ngay giữa chợ.

Chuyện ấy rồi cũng qua đi, Duyền cũng chẳng còn nhớ anh chàng họa sĩ kia nữa. Rồi cô lấy chồng, theo chồng về Hà Nội.

Bỗng một hôm ông Đặng Nghiêm Vạn, Hiệu trưởng Trường Sư phạm miền núi Trung ương - nơi chồng Duyền công tác, dẫn một người đến gặp vợ chồng cô. Sau lúc ngờ ngợ, Duyền nhận ra anh chính là người họa sĩ đã vẽ cô 2 năm trước ở chợ Nguyên Bình.

Thì ra, anh đã về Tam Kim tìm Duyền, biết cô đã lấy chồng và về Hà Nội, anh liền hỏi địa chỉ và tìm đến, vì anh đang muốn vẽ chân dung một phụ nữ dân tộc. Hôm sau, Duyền được một chiếc ôtô con đón đi đến Ngã Tư Sở.

Trên gác ba của một ngôi nhà, anh họa sĩ đã ở đó cùng hai người nữa - một người là bộ đội và một người là công nhân, mà mãi sau này cô mới biết, anh họa sỹ tên là Sơn, còn anh bộ đội tên là Đại, đóng quân ở Hà Nội và anh công nhân tên là Bình, công nhân Nhà máy Trung qui mô, sau là Nhà máy Cơ khí Hà Nội. Nhưng cũng chỉ biết tên, chứ không biết họ của ai. Lúc ấy là khoảng tháng 8/1957.

Liên tục trong 1 tháng liền, mỗi ngày 2 buổi, 3 người đứng làm mẫu cho anh Sơn vẽ. Anh Bình mặc quần áo công nhân, tay cầm cờ, đứng giữa; anh Đại mặc quân phục đứng bên trái; còn Duyền đóng bộ thiếu nữ Tày (là bộ quần áo cưới của cô mang theo từ Cao Bằng), tay ôm bó lúa, đứng bên tay phải anh Bình.

Làm người mẫu không dễ chút nào cả. Cũng mỏi vì phải đứng cả ngày, lại buồn vì không được nói chuyện, nhưng mọi người đều hết sức vô tư, không kêu ca phàn nàn hay đòi hỏi gì. Cứ khoảng hai, ba ngày lại thấy có hai người đàn ông đến thăm, xem kết quả công việc và dặn dò anh Sơn điều gì vẻ rất kỹ càng và bí mật.

Buổi trưa hàng ngày, 3 anh đi ăn cơm ở đâu Duyền không biết, còn cô ăn cơm tại gia đình đặt "xưởng vẽ" với chị chủ nhà tên là Lý. Theo lời dặn dò của anh Sơn, chị Lý trông nom Duyền chu đáo, không cho đi đâu, vì sợ cô bị lạc! Chiều xe lại đưa Duyền về Cửa Bắc với chồng.

Công việc kết thúc, mọi người chia tay nhau và từ đó, không ai biết tin tức của ai nữa.

Tháng 11/1958, Duyền vào ngành Ngân hàng, sau đó làm nhân viên kiểm ngân tại Ngân hàng huyện Quảng Nguyên.

Tờ tiền mệnh giá 2 đồng đầu tiên của Ngân hàng Quốc gia Việt Nam.

Tháng 4/1959, khi Nhà nước tiến hành đổi tiền Tài chính sang tiền Ngân hàng, Duyền cùng những người trong Ban đổi tiền đi dán các tờ giấy in mẫu tiền mới ở các điểm đổi tiền. Đến lúc người đổi tiền đã vãn, Duyền mới được dịp ngắm kỹ những đồng tiền.

Tiền giấy có 4 loại: Mệnh giá cao nhất 10 đồng, in hình Bác Hồ; tờ 5 đồng in hình Nhà máy Diêm Cầu Đuống; tờ 2 đồng in hình tượng trưng cho các tầng lớp trí thức, công nhân, nông dân và bộ đội; tờ 1 đồng in hình một nhóm nông dân đang gặt lúa.

Duyền chú ý đến tờ 2 đồng vì thấy trong đó có một cô gái Tày... Bất ngờ thấy mình, cô bật dậy hét lên sung sướng. Mọi người trong cơ quan xúm lại, ban đầu còn tưởng cô đùa. Nhưng khi ngắm kỹ tờ tiền, thấy cô gái đang ôm bó lúa trong đó đúng là Duyền thật.

"Từ hôm ấy, thỉnh thoảng tôi lại đem đồng tiền ra ngắm. Mỗi lần ngắm nhìn là một lần rưng rưng xúc động. Tôi thấy mình thật may mắn khi được có mặt trên tờ tiền in dấu lịch sử của đất nước. Để từ đó, tôi càng yêu ngành, yêu nghề hơn".

Câu chuyện về bà Duyền - một người mẫu đặc biệt với niềm vinh dự đặc biệt ấy đã đi vào ký ức của cả một thế hệ. Bởi đó không chỉ là niềm vinh dự của riêng bà