Núi bãi thải phosphogypsum độc hại (viết tắt là GYPS) hơn 4 triệu tấn của nhà máy phân bón DAP Vinachem Đình Vũ (Hải Phòng) nhiều năm qua gây bức xúc dư luận. Nhà máy DAP Đình Vũ được vận hành từ năm 2009, với sản lượng phân bón DAP là 330.000 tấn/năm. Lượng phát sinh bã thải GYPS hàng năm là 750.000 tấn. Hiện nay bã thải GYPS được đổ tại bãi thải nhà máy, lượng phế thải này phần lớn chưa được xử lý và sử dụng làm vật liệu xây dựng, ước tính lượng bã thải GYPS tại nhà máy tính đến cuối năm 2016 khoảng trên 4 triệu tấn. 

Núi bãi thải ở Hải Phòng.

Ông Phạm Quốc Ka, Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường Hải Phòng cho biết, nhà máy DAP Đình Vũ là một trong trọng điểm ô nhiễm, vị trí ô nhiễm nhất là bãi thải GYPS. Trong quá trình sản xuất và vận hành đã gây bức xúc trong nhân dân. Trong quá trình vận hành bãi thải GYPS đã nhiều lần xảy ra sự cố, đặc biệt là vấn đề thu gom xử lý nước gỉ axit từ bãi thải và do tốc độ gió lớn nên gây ô nhiễm môi trường không khí, hơi axit.  

“Đặc biệt, bãi thải này nằm ở vị trí nhạy cảm, cửa ngõ đi vào vùng biển du lịch như Cát Hải và Cát Bà, là đầu nguồn gió. Hơn nữa, vị trí bãi GYPS gần khu vực nguồn nước ngầm, thủy triều lên dễ tác động gây ô nhiễm, nhạy cảm về vấn đề sinh thái”, ông Ka nhấn mạnh.

Không chỉ Hải Phòng mà một số địa phương khác cũng đang “canh cánh” nỗi lo ô nhiễm môi trường khi có hàng triệu tấn chất thải GYPS vẫn đang tồn tại. Hiện nay, ở nước ta có 3 nhà máy có phát sinh nguồn bã thải GYPS lớn gồm Nhà máy DAP của Công ty CP DAP Vinachem - Đình Vũ (Hải Phòng), Công ty CP DAP số 2 tại Lào Cai và tại Công ty CP hóa chất và phân bón Đức Giang (Lào Cai). Tính đến nay đại đa số lượng bã thải GYPS chưa được sử dụng trong bất kỳ lĩnh vực nào. Lượng tồn đọng còn 5,6 triệu tấn. Dự báo đến năm 2020, bã GYPS thải ra mỗi năm là 3.885.000 tấn. 

Bã thải GYPS tiềm ẩn nguy cơ rất lớn với môi trường do chứa nhiều chất độc hại như axít HF, H2SO4, H3PO4 và các muối kim loại nặng, phóng xạ. Bã thải GYPS sẽ gây hại khi hàm lượng axit dư trong bã GYPS rò rỉ ra môi trường và không được xử lí triệt để.

Thay thế nguồn thạch cao nhập khẩu

Các nhà khoa học đã tìm ra giải pháp công nghệ để biến bã thải GYPS thành thạch cao nhân tạo – phụ gia cho ngành sản xuất xi măng. Thành quả nghiên cứu này đã được công bố ngày 21/1, tại Hà Nội.

Đề tài nghiên cứu khoa học này do Công ty TNHH Ngọc Linh thực hiện, chủ trì bởi ba nhà khoa học của công ty gồm ThS Vũ Đức Tuấn, KS Trịnh Văn Tiến và ThS Trịnh Hồng Tú thực hiện. Đây là ba nhà khoa học đã nhiều lần nhận Giải thưởng Sáng tạo Khoa học và Công nghệ Việt Nam (Vifotec).

Một công đoạn trong quá trình biến bã thải GYPS thành phụ gia xây dựng của công ty TNHH Ngọc Linh.

Sau nhiều năm nghiên cứu, triển khai, đề tài đã thu hồi thành công thạch cao có chất lượng đảm bảo các yêu cầu trong dự thảo tiêu chuẩn TCVN Thạch cao phốt pho dùng để điều chỉnh thời gian đông kết trong sản xuất xi măng. Bước đầu cung cấp sản phẩm cho một số nhà máy sản xuất xi măng như: Xi măng Vinaconex Yên Bình; Xi măng Yên Bái; Xi măng Tân Quang.

Bên cạnh ý nghĩa bảo vệ môi trường, việc sản xuất thành công thạch cao có ý nghĩa kinh tế, Việt Nam không có mỏ thạch cao tự nhiên, nguồn thạch cao sử dụng trong công nghiệp sản xuất xi măng hoàn toàn được nhập khẩu từ nước ngoài như Lào, Thái Lan, Trung Quốc. Theo Quy hoạch phát triển công nghiệp xi măng Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 và định hướng đến năm 2030, năm 2020 nhu cầu sử dụng xi măng ở nước ta khoảng 94 triệu tấn/năm, khi đó lượng thạch cao sử dụng sẽ là 3,76 triệu tấn/năm. 

Với công nghệ thu hồi thạch cao từ bã thải GYPS mà Công ty TNHH Ngọc Linh thực hiện thì 1,1 tấn GYPS sẽ thu hồi 1 tấn thạch cao. Giá sản phẩm khoảng 600.000 đồng/tấn, bằng 50% thạch cao nhập khẩu từ Lào, Thái Lan và 70% giá nhập khẩu từ Oman.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Phạm Hồng Hà cho biết, nhiều chuyên gia đã lo ngại chất thải từ nhà máy đạm hóa chất là DAP Hải Phòng nếu không xử lý tốt thì khả năng xảy ra sự cố môi trường là rất lớn. Vì vậy, Bộ rất hoan nghênh công trình Biến bã thải độc hại thành thạch cao này.

Bộ trưởng đề nghị công ty hoàn chỉnh quy trình sản xuất, sớm đưa vào sản xuất thử và đưa sản phẩm lưu hành đại trà. “Đề nghị Hội đồng khoa học có chỉnh sửa, hoàn thiện kết quả của hội đồng làm cơ sở các cơ quan của Bộ sớm có đưa vào lưu hành thực tiễn sản phẩm này. Vụ Vật liệu xây dựng đang nghiên cứu khả năng áp dụng thạch cao nhân tạo trong sản xuất xi măng như thế nào. Công ty Ngọc Linh nên bắt tay với Tổng công ty Xi măng Việt Nam để thực hiện”, ông Hà cho biết.  

Ông Phạm Quốc Ka, Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường Hải Phòng cho biết đây là tin vui đầu năm mới đối với Hải Phòng. Về phía Hải Phòng ngày 19-9-2016, Công ty Ngọc Linh và Công ty DAP đã ký hợp đồng với nhau để thực hiện xử lý bãi GYPS này. Dự án có quy mô 70 ha, sẽ được thành phố tạo điều kiện triển khai sớm.

Phó Chủ tịch Quốc hội Uông Chu Lưu.

Đánh giá về vấn đề này,  Phó Chủ tịch Quốc hội ông Uông Chu Lưu, cho biết, vấn đề môi trường luôn là vấn đề nóng mà dư luận đặc biệt quan tâm. Đây là mô hình mới trong khoa học và ứng dụng. “Công ty Ngọc Linh đã tự bỏ vốn nghiên cứu là đáng hoan nghênh nhưng làm sao đảm bảo sản phẩm thạch cao nhân tạo cũng như quá trình sản xuất phải đảm bảo yếu tố môi trường, kinh tế và mang tính lâu dài”, Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Phó Chủ tịch Quốc hội Uông Chu Lưu: “Công ty Ngọc Linh đã tự bỏ vốn nghiên cứu là đáng hoan nghênh nhưng làm sao đảm bảo sản phẩm thạch cao nhân tạo cũng như quá trình sản xuất phải đảm bảo yếu tố môi trường, kinh tế và mang tính lâu dài”.
Phương Linh