Phóng viên ảnh chiến trường Đoàn Công Tính tại Lào năm 1971.

“Nếu tôi hy sinh thì xin chuyển hết số phim này về Tòa soạn...”

Ông nhập ngũ năm 1962, khi đang học dở lớp 8. Lúc bấy giờ thường phải học hết phổ thông mới được vào chiến trường, và để đi được, ông phải năn nỉ gia đình vì ông là con một, sau đó lại năn nỉ nhà trường rồi năn nỉ chính quyền địa phương. Trong những năm đi lính, ông mang theo chiếc máy ảnh mua lại từ một người bạn, thi thoảng chụp ảnh gửi cộng tác với Báo Quân đội nhân dân. Qua một số bức ảnh, Ban Biên tập nhận thấy có triển vọng, họ nhận ông vào làm việc.

Vào Tòa soạn, ông được phân công đi chiến trường ngay, ông lấy làm vui sướng lắm. Ông đi dọc một mạch từ Bắc vào Nam và chặng hành trình thành công của ông, và cũng khốc liệt nhất của lịch sử là Quảng Trị 81 ngày đêm thành cổ. Ngay từ đầu, ông quan niệm rằng, là một phóng viên ảnh chiến trường, khi mình cầm máy bấm phải hiểu tấm ảnh của mình có phản ánh được cục diện của cuộc chiến hay không.

Những năm 1970 -1972, ven các bờ sông Hiếu, sông Thạch Hãn, sông Bến Hải và hậu cứ các binh chủng trong chiến trường, các phóng viên ảnh chuyên nghiệp cả Việt Nam lẫn nước ngoài đã "chốt" đến con số hàng trăm, nhưng các chiến sĩ sợ nguy hiểm cho họ nên can ngăn, ông đã thuyết phục các chỉ huy để chạy đua với chiến sự cho kịp những bức ảnh đăng báo.

"Tôi muốn làm sao vào được thành một cách sớm nhất để có được một số hình ảnh về chiến sự. Lúc đó tôi thường xuyên theo dõi radio để biết cục diện cuộc chiến như thế nào, thì thông tin về Hội nghị Paris đang có một cuộc tranh cãi là phía ta khẳng định rằng mình đang thắng và đang làm chủ thành cổ làm thế giới ngạc nhiên. Phía địch hoang mang, Mỹ chới với tìm mọi cách bảo rằng như thế là không đúng. Tim tôi sôi lên một ý nghĩ rằng mình phải có được những bức ảnh để khẳng định lập trường thế thắng của ta và sự thất bại của địch với toàn thế giới".

Hành trang lúc đó của ông thật đơn giản, một chiếc ba lô, một chiếc hòm đạn nhỏ đựng phim và máy ảnh được bọc kín bởi nilon tránh nước. Khi đã chụp được ảnh, ông vội vàng gửi theo những chuyến xe ra cho kịp đăng báo. Ngày ấy, những bức ảnh chiến sự của ông sau 3 ngày đã xuất hiện trên mặt báo. Có lần ngồi trên xe ra Bắc, ông đã chuẩn bị sẵn tinh thần có thể ông sẽ bị trúng bom nên để các cuốn phim ra ngoài cùng lời căn dặn: "Nếu tôi hy sinh thì xin chuyển hết số phim này về Tòa soạn Báo Quân đội nhân dân một cách nhanh nhất"

Nước mắt ngày gặp lại...

Mới đây nhất, ông thông báo ông đã gặp lại được "Cô gái trên đường hành quân", đó là một cô gái 20 tuổi, cười hồn hậu rót nước cho các chiến sĩ trên chặng hành quân cam go, vất vả. Tấm ảnh từng được giải thưởng ACCU (châu Á - Thái Bình Dương) và giải nhất của Hội Văn nghệ Hà Nội năm 1970 và sau này khi làm tập ảnh "Khoảnh khắc", tấm ảnh đó được lấy làm bìa. Gặp lại ông, cô gái ấy, tên là Nguyễn Thị Thường, giờ đây là một công nhân, "nhớ mang máng" khi gặp ông. Cũng dễ hiểu, bao nhiêu chàng trai trên chặng đường hành quân thần tốc, một nụ cười đủ để làm nên kỉ niệm. Và ông, chắc chắn nằm trong số đó.

Có lẽ, về chiến tranh Việt Nam hẳn khó ai quên bức ảnh "Nụ cười chiến thắng dưới chân thành cổ Quảng Trị". Sau khi nghe thông tin từ đồng chí Trần Khánh Khư, cán bộ Bảo tàng thành cổ Quảng Trị thông báo đã tìm thấy "nụ cười chiến thắng" của ông với lời thông báo rằng anh ta còn sống chứ không phải đã hy sinh như bấy lâu vẫn giới thiệu, ông không thể tin nổi.

Lê Xuân Chinh, nguyên mẫu của "nụ cười chiến thắng" khác xa người lính năm nào. Cuộc sống vất vả và bệnh tật đã làm Chinh thay đổi đến khó nhận ra. Nhưng, người lính ấy vẫn còn nhớ người đã chụp ảnh mình. Và nụ cười ấy, vẫn không thể khác được dù đã khúc xạ qua một cuộc sống thăng trầm.

Sau khi bức ảnh được chụp một ngày, Chinh bị thương phải chuyển ra tuyến sau điều trị, sau đó xuất ngũ về quê, lập gia đình và cùng vợ con lên Điện Biên làm kinh tế mới. Trên chuyến xe hôm ấy kẻ gian móc túi và anh mất hết giấy tờ, cuối cùng không được hưởng một chế độ gì.

Thời điểm phóng viên Đoàn Công Tính gặp lại anh, cũng là thời điểm nghiệt ngã nhất với sức khỏe của Lê Xuân Chinh - anh bị hen nặng và đêm đêm vợ anh phải thức để lấy thân làm chỗ tựa mình cho chồng thở. Trong cơn đau, anh nhớ mình có một bức ảnh được trưng bày trong bảo tàng của sư đoàn cũ qua thông báo của một người cháu và mong muốn một ngày đi xác minh lại để được hưởng chế độ chính sách, có tiền chữa bệnh. Và phóng viên ảnh Đoàn Công Tính đã xuất hiện kịp thời. Đây là một cuộc gặp ý nghĩa, sau đó các giấy tờ của anh được xác minh lại, giờ cuộc sống của Chinh cũng tạm ổn.

Nghề cầm máy và những gì đã qua, với ông đâu chỉ là một "khoảnh khắc". Vừa qua, một số ảnh chiến trường của ông được nước ngoài quan tâm, triển lãm mấy chục bức ảnh. Ông cũng đã về lại Quảng Trị mở triển lãm ảnh. Nguyện vọng của ông bây giờ là được gặp lại những người trong ảnh trên chiến trường năm xưa mà ông đã chụp họ..

Đông Quân