Một góc làng lặn đêm Gành Cả.

Nằm lọt thỏm giữa 3 bên là núi và biển cả chắn ngang trước mặt, mấy chục năm qua xóm Gành Cả, thôn Châu Thuận Biển, xã Bình Châu, huyện Bình Sơn, Quảng Ngãi đã nổi tiếng với nghề lặn đêm.

Theo lời của các ngư dân trong vùng thì cũng như nhiều nơi khác, việc săn bắt cá trong những dãy rạng (đá ngầm) ghềnh đá bằng cách lặn ở đây đã có từ lâu, thế nhưng thời điểm hành nghề chủ yếu là vào ban ngày. Tuy nhiên, do nguồn hải sản ven bờ đã bị khai thác cạn kiệt dần, ngư dân chuyển sang lặn đêm.

Nghề lặn đêm ở Gành Cả ra đời vào khoảng năm 1980, với số người tham gia chỉ đếm trên đầu ngón tay. Thế nhưng đến nay, toàn xóm có khoảng 250 hộ, thì số gia đình có người hành nghề lặn đêm chiếm trên 90%.

Bác Trương Học (52 tuổi), cựu thợ lặn trong vùng cho biết: Ngày trước địa điểm lặn là những dãy rạng, ghềnh đá nằm gần bờ biển ở các vùng trong tỉnh, với mực nước khoảng hơn chục mét nên dụng cụ khá đơn giản.

Để hành nghề, thợ lặn chỉ cần có gương lặn, một cái vợt đựng tôm cá, chiếc ghe chèo nhỏ hoặc ruột ôtô bơm căng thay phao bơi và cây Đoọc. Đây là loại dụng cụ chính để đâm cá, tôm, được làm bằng cây sắt, thép tròn có đường kính khoảng 12mm, dài chừng 1m.

Một đầu được mài nhọn và chấn thành ngạnh để giữ cá khỏi vuột khi đâm, còn đầu kia uốn thành chữ L rồi quấn vải xung quanh để làm tay cầm.

Khi nguồn hải sản ven bờ cạn dần thì địa điểm lặn đã mở rộng đến những nơi xa như quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa... Vì thế, để săn bắt hải sản thì thời gian ở dưới nước của thợ lặn phải lâu hơn, với độ sâu từ 20-35m, gấp 3-4 lần so với trước nên phương tiện, dụng cụ của thợ lặn đã được trang bị nhiều và hiện đại hơn.

Ghe xuồng chèo tay, gắn máy nhỏ được thay thế bằng các loại tàu thuyền có công suất từ 60-150CV, máy nén khí và ống dẫn hơi, quần áo lặn, dây chì nặng 5-15kg.

Ngoài ra, một số chủ tàu thuyền còn trang bị thêm 1-2 chiếc xuồng máy, ca nô nhỏ để sử dụng khi gặp những vùng rạng cạn mà tàu thuyền lớn không thể vào gần được. Không giống như kiểu khai thác hải sản bằng một số ngư cụ khác như lưới rút, mành, câu... chỉ hoạt động khi tối trời.

Nghề lặn đêm có thể làm quanh năm trừ những khi biển động, mưa bão. Ở Gành Cả, vụ mùa thường bắt đầu từ tháng 11 đến tháng 8 (âm lịch) năm sau. Mỗi chuyến đi kéo dài khoảng một tháng và trên mỗi tàu thuyền có từ 10-14 thợ lặn.

Tại nơi khai thác, tùy điều kiện thực tế của ngư trường, số thợ lặn trên sẽ được chia từng tốp. Theo anh Võ Hải, 28 tuổi, quê ở Khánh Hòa: Thời gian ở dưới nước của mỗi thợ lặn trung bình mỗi ca là 1,5-2 giờ thì đổi nhau để nghỉ ngơi và làm nhiệm vụ canh máy nén khí, trợ giúp cho số người đang lặn.

Vào ban ngày, nhờ ánh sáng mặt trời chiếu sáng nên dù lặn ở độ sâu vài chục mét, thợ lặn vẫn nhìn thấy mọi vật. Nhưng ban đêm, hoạt động săn bắt của thợ lặn chỉ nhờ vào ánh sáng từ chiếc đèn tự chế cầm ở tay nên tầm nhìn bị hạn chế, do đó ngoài sức khỏe đòi hỏi người thợ lặn đêm phải có cặp mắt thật tinh tường, kinh nghiệm mới phát hiện được tôm cá.

Không chỉ săn bắt các loại ốc, tôm, cua... những người thợ lặn đêm còn đâm những loại cá lớn như con cá mú, cá mó u nặng từ 30-50kg/con là bình thường.

Anh Võ Văn Hải (34 tuổi), người có thâm niên trên 15 năm trong nghề này và là ông chủ của chiếc tàu, với 12 thợ lặn cho biết: So với nhiều hình thức khai thác hải sản khác, thì nguồn thu từ lặn đêm cao và ít bị lỗ vốn. Bình quân chi phí của một chiếc tàu, thuyền hành nghề lặn từ 50-70 triệu đồng/chuyến, thì thu về được khoảng 150 - 200 triệu đồng/chuyến.

Những năm gần đây, nhờ trang bị các phương tiện máy quét rạng, máy dò luồng cá nên không ít tàu thuyền thu từ 250-350 triệu đồng/chuyến. Trong đợt ra khơi vừa qua, tàu của ông Võ Hoa thu về 340 triệu đồng. Tàu của ông Nguyễn Tây thu 290 triệu đồng... Sau khi trừ các khoản, số tiền lãi sẽ được chia chủ 6 phần, thợ lặn 4 phần.

Nếu tính với tổng số tàu thuyền của xóm Gành Cả hiện khoảng 65 chiếc, trung bình mỗi chiếc thu khoảng 100 triệu đồng/chuyến, số tiền nghề lặn đêm đã mang về cho ngư dân nơi đây trong năm qua trên 60 tỉ đồng.

Do số lượng tàu thuyền đông nhưng số thợ lặn ở Gành Cả ít, vì thế nhiều chủ tàu phải vào các tỉnh bạn như Phú Yên, Khánh Hòa để chiêu mộ thợ lặn.

Ước tính hiện số thợ lặn "nhập cư" hiện chiếm khoảng 2/3 tổng số thợ lặn đang tham gia hành nghề ở Gành Cả. Lợi nhuận mang lại từ lặn đêm cao, vì thế số hộ nghèo ở xóm Gành Cả được xóa hết từ năm 2000, nghề lặn đêm được ngư dân nơi đây ví von là nghề nhặt tiền dưới biển

C.Nguyễn