Theo dự báo tình trạng xâm nhập mặn còn tiếp tục kéo dài và gay gắt, trong khi một số địa phương ở vùng ĐBSCL đang thu hoạch lúa đông xuân, có nơi đã và đang xuống giống vụ xuân hè…

Theo dự báo của Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, năm 2013, ở các tỉnh ven biển ĐBSCL mặn xâm nhập sâu và độ mặn cao hơn cùng kỳ năm 2012. Độ mặn cao nhất năm nay rơi vào khoảng đầu tháng 3 đến đầu tháng 5. Tháng 2/2013, độ mặn hầu hết ở các tuyến sông chính có xu thế cao hơn cùng kỳ năm 2012. Hầu hết các sông chính vùng biển Đông, độ mặn 4g/l có thể xâm nhập sâu vào khoảng 40-45km kể từ cửa sông…

Theo nhận xét của ông Bùi Minh Tăng, Giám đốc Trung tâm Khí tượng Thủy văn Trung ương, mùa mưa năm 2012 ở khu vực Tây Nguyên và Nam Bộ đã kết thúc sớm, trong khi các tỉnh Trung Bộ số đợt mưa lớn xảy ra ít, tổng lượng mưa trong các tháng đều thiếu hụt so với trung bình nhiều năm cùng kỳ. Theo dự báo, dòng chảy trên sông Mêkông có thể sẽ thiếu hụt từ 30-45% so với trung bình nhiều năm. Đầu mùa, mực nước đầu nguồn sông Cửu Long thấp hơn trung bình nhiều năm cùng kỳ từ 0,6-0,7m, cuối mùa thấp hơn từ 0,2-0,3m. Xâm nhập mặn sẽ xuất hiện sớm và xâm nhập sâu vào đất liền từ 40-60km, có nơi sâu hơn.

Công trình cống đập Ba Lai ngăn mặn, cải tạo đất cho một số huyện của tỉnh Bến Tre.

Trước tình hình xâm nhập mặn và hạn, các địa phương ở ĐBSCL đã và đang có những phương án để ứng phó nhằm đảm bảo đời sống cũng như sản xuất cho người dân. Tỉnh Tiền Giang đã xây dựng phương án đầu tư trên 15 tỷ đồng cho bơm chuyền hai cấp, nạo vét các tuyến kênh mương nội đồng bị bồi lắng để ứng cứu khi cần thiết, không để thiệt hại đến sản xuất và đời sống người dân... Sở NN&PTNT tỉnh Vĩnh Long đã tập trung nạo vét công trình thủy lợi nội đồng bị bồi lắng để nâng cao năng lực tưới tiêu.

Tại các khu vực bị ảnh hưởng mặn tập trung công tác quản lý vận hành công trình kết hợp nạo vét công trình thủy lợi để tiếp nước ngọt và bơm tát chống hạn do thiếu nguồn nước khoảng 37 công trình phục vụ 4.740ha, với kinh phí trên 21 tỷ đồng... Tuy nhiên những giải pháp nói trên của các địa phương bị ảnh hưởng nặng nề của tình trạng xâm nhập mặn chỉ là giải pháp tình thế, ứng phó trước mắt và năm nào cũng vậy. Do đó, để ứng phó với xâm nhập mặn và tình trạng thiếu nước ngọt vào những tháng mùa khô tại các tỉnh ven biển ĐBSCL cần một giải pháp căn cơ, bền vững.

TS Nguyễn Văn Sánh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển ĐBSCL cho biết: “Quan trọng nhất là người dân nơi đó phải ứng phó, mà người dân muốn ứng phó được thì phải có thông tin. Thông tin thay đổi nhiệt độ, mặn, khô hạn để biết cách thay đổi kỹ thuật canh tác hay thay đổi giống như thế nào. Các nhà khoa học phải nghiên cứu chuyển giao xuống cộng đồng để người dân nắm được thì khi liên kết lại nó sẽ ra phương pháp thích ứng vừa tổng thể cho ĐBSCL vừa tổng thể cho cộng đồng và cũng cụ thể cho địa phương đó là một tiến trình để thích ứng với biến đổi khí hậu (BĐKH)”.

Theo các nghiên cứu, dự báo của nhóm chuyên gia tham gia Dự án “Thích ứng với BĐKH vùng ven biển ĐBSCL”, có 7 tỉnh, gồm: Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau và Kiên Giang do Tổ chức Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) tài trợ, khả năng cứ 10 năm nhiệt độ sẽ tăng 0,2-0,3oC khiến năng suất lúa đông xuân giảm 10% vào năm 2030 và 15% vào năm 2050. Bên cạnh đó, mực nước biển sẽ dâng khoảng 8-9cm gây ra hiện tượng xâm nhập mặn nghiêm trọng. Tuy nhiên, xâm nhập mặn ở các tỉnh ven biển sẽ phức tạp hơn và khó dự báo do các tác động của lưu lượng nước sông Mêkông.

Lượng mưa trung bình được dự báo sẽ tăng lên 0,4-0,6% cộng với tác động của nước biển dâng làm gia tăng nguy cơ lũ lụt và giảm năng suất mùa vụ. Xâm nhập mặn sẽ gây thiệt hại đến sản xuất nông nghiệp của vùng, nhất là đối với cây ăn trái và lúa. Trong đó, Sóc Trăng, Kiên Giang là 2 địa phương thiệt hại lớn nhất về lúa; Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh và Cà Mau thiệt hại chủ yếu là cây ăn trái.

Tại hội thảo để lấy ý kiến hoàn thiện dự án nói trên vừa diễn ra tại Cần Thơ vào cuối tháng 1/2013, ông Hoàng Văn Thắng, Thứ trưởng Bộ NN&PTNT cho biết: “Dự án đã xây dựng khung Quy hoạch tổng thể nhằm cụ thể hóa các vấn đề về BĐKH và các vấn đề cần ưu tiên giải quyết đối với các tỉnh ven biển ĐBSCL. Trong đó xâm nhập mặn, khô hạn gây thiếu nước ngọt cho sản xuất và đời sống; nước biển dâng, lũ nghiêm trọng hơn; mưa cường độ lớn và nhiệt độ tăng trong tương lai là những vấn đề mà các tỉnh ven biển ĐBSCL phải ưu tiên giải quyết”.

Cũng theo Thứ trưởng Hoàng Văn Thắng, để ứng phó với BĐKH cho các tỉnh ven biển, các dự án mục tiêu đã được xác định gồm xây dựng 68 cửa cống ngăn xâm nhập mặn (giai đoạn 2013-2050); cải tạo và bảo vệ bờ biển. Song song đó, các dự án đối phó cấp vùng sẽ được triển khai và ưu tiên Dự án cải tạo hệ thống thủy lợi cù lao Bắc Bến Tre; dự án phát triển nguồn nước ngọt ở tỉnh Trà Vinh; dự án quản lý nước khu vực ven biển Bạc Liêu; dự án cải thiện dòng chảy vùng giáp nước Cà Mau.

Trong đó, Bến Tre và Trà Vinh là 2 địa phương cần sớm được đầu tư xây dựng các cống ngăn mặn, cải thiện kênh dẫn nước để cung cấp nước ngọt phục vụ sản xuất và đời sống. Nhu cầu vốn cho Dự án cải tạo hệ thống thủy lợi cù lao Bắc Bến Tre dự kiến khoảng 200 triệu USD; dự án phát triển nguồn nước ngọt ở tỉnh Trà Vinh từ 40-50 triệu USD. Phía Bộ NN&PTNT đang xúc tiến để mời gọi tài trợ, đầu tư cho 2 dự án này…

Văn Đức