Tuyên bố của Trung Quốc còn có thể là dấu hiệu cho thấy họ đang muốn tìm cách thỏa hiệp với các nước ASEAN, với Mỹ, nhưng chỉ mang tính “xoa dịu nhất thời”, trước tiên là để dọn đường cho chuyến công du Mỹ của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.

Theo chuyên gia về chính sách đối ngoại của Trung Quốc tại Trường Nghiên cứu chính sách công Lý Quang Diệu (Singapore), ông Huang Jing, tuyên bố của Bắc Kinh là một bước nhằm hướng tới việc cải tạo đảo mà phía Mỹ từng yêu cầu: “Mỹ vừa lên tiếng yêu cầu Trung Quốc dừng việc cải tạo đảo lại thì Trung Quốc đã công bố hoàn tất việc này”. Đồng thời, cũng thông qua tuyên bố này, Chính phủ Trung Quốc có thể nói với người trong nước rằng, họ đã đạt được điều họ muốn.

Trái ngược với quan điểm này, bà Shannon Tiezzi, chuyên gia người Mỹ chuyên nghiên cứu về Trung Quốc thuộc Tổ chức nghiên cứu chính sách Mỹ - Trung Quốc, cho rằng, Bắc Kinh tuyên bố rõ ràng họ hoàn tất việc xây đảo, chứ không phải từ bỏ vì áp lực của Mỹ và các nước ASEAN. Bên cạnh đó, Bắc Kinh muốn kết thúc hoạt động xây đảo nhân tạo trái phép để phục vụ lợi ích cho chính sách ngoại giao của nước này với các nước ASEAN. Một khi hoàn tất, Bắc Kinh chuyển sang “giải quyết hậu quả” mối quan hệ giữa Trung Quốc và ASEAN.

Thêm vào đó, Tòa trọng tài thường trực (trụ sở tại The Hague, Hà Lan) vào tháng 7/2015 sẽ tiến hành phiên tranh tụng đối với đơn kiện của Philippines chống lại tuyên bố chủ quyền “đường lưỡi bò” phi lý của Trung Quốc nuốt trọn gần cả Biển Đông. Chốt lại, sau khi hoàn tất xây đảo, Trung Quốc có những gì họ muốn nhằm tăng cường khả năng kiểm soát hoạt động ở Biển Đông và với những cơ sở trên các đảo nhân tạo, Bắc Kinh sẽ dễ dàng tăng cường sự hiện diện ở Biển Đông.

Theo quan điểm này, Tiến sĩ Trần Công Trục, nguyên Trưởng ban Biên giới Chính phủ, tin rằng, Trung Quốc sẽ không chấm dứt công việc phi pháp này chừng nào họ chưa hoàn toàn khống chế được Biển Đông, chưa thực hiện xong chiến lược độc chiếm Biển Đông. Tiến sĩ Trần Công Trục cho rằng, bước tiếp theo sẽ còn nguy hiểm hơn nhiều. Bởi vì, Bắc Kinh đã tính toán áp dụng các thủ thuật, thủ đoạn cần và đủ, và vì thế, có lẽ họ cho rằng, đã đến lúc có thể triển khai giai đoạn tiến công mới nhằm hoàn thành cuộc chiến “không đánh mà thành”... trên Biển Đông.

Trung Quốc đang xây dựng tiền đồn quân sự ở quần đảo Trường Sa của Việt Nam nhằm áp đặt yêu sách bành trướng, thực dân mang tên “đường lưỡi bò” - một yêu sách bất hợp pháp và cực kỳ lố bịch.

Nhận định về tuyên bố “sắp hoàn thành” dự án xây “đảo nhân tạo” ở Biển Đông, Giáo sư Shi Yinhong tại Đại học Renmin cho rằng: “Bất chấp việc Trung Quốc đã tuyên bố dừng việc cải tạo đảo ở Biển Đông, Mỹ vẫn xem hành động này của Trung Quốc là cố tình thiết lập hiện trạng mới tại đây và Mỹ sẽ không đời nào chấp thuận”.

Thật vậy, phát biểu tại cuộc họp báo ở Trung tâm Báo chí nước ngoài thuộc Bộ Ngoại giao Mỹ hôm 18/6, Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ phụ trách khu vực Đông Á-Thái Bình Dương Danny Russel cho biết, Washington quan ngại về các kế hoạch của Trung Quốc duy trì hoạt động xây dựng trên các đảo nhân tạo ở Biển Đông: “Một cách thẳng thắn, chúng tôi quan ngại và các bên khác cũng quan ngại. Sự thật đơn giản là tuyên bố và cách hành xử đó (của Trung Quốc) sẽ không góp ích cho mục tiêu hạ nhiệt căng thẳng (trong khu vực) vốn là điều tất cả chúng ta mong muốn”. Đồng minh của Mỹ, Nhật Bản trước đó cũng ra một cảnh báo sắc lẹm rằng: Xây xong rồi không có nghĩa là có quyền sở hữu “đảo”. Người phát ngôn Chính phủ Nhật Bản Yoshihide Suga nêu rõ, Tokyo đặc biệt quan ngại về những hành vi nhằm thay đổi nguyên trạng, vốn là nguyên nhân làm gia tăng căng thẳng, đồng thời nhấn mạnh: “Với việc Trung Quốc tuyên bố hoàn thiện xây dựng, chúng ta không chấp nhận rằng đảo nhân tạo này là sự đã rồi”.

Ông Suga lưu ý rằng, do các đảo này được xây dựng trái phép ở vùng biển tranh chấp nên nó không thể tự động là “tài sản” của Bắc Kinh. Trong khi đó, phát biểu tại Hội thảo quốc tế lần thứ 2 với chủ đề “An ninh và hợp tác ở Biển Đông: những vấn đề cấp bách và giải quyết xung đột” hôm 18/6, Giáo sư, Tiến sỹ khoa học Dmitri Mosyakov - Quyền Giám đốc Viện Phương Đông học - Viện Hàn lâm Khoa học Nga đưa ra nhận định rằng, chính sách của Trung Quốc là một trong những nhân tố gây ra căng thẳng trên Biển Đông. Trung Quốc tuyên bố chủ quyền lãnh thổ đối với 80% diện tích Biển Đông. Tuy nhiên, tuyên bố này của Trung Quốc không được bất cứ một quốc gia nào trên thế giới công nhận. Hơn nữa, hoạt động cải tạo, xây dựng và bồi đắp các đảo đang được Trung Quốc tiến hành rất nhanh, làm thay đổi hiện trạng địa lí, gây ra phản ứng của các nước láng giềng, làm gia tăng căng thẳng ở Biển Đông.

Giáo sư Mosyakov nhấn mạnh, tranh chấp chủ quyền ở Biển Đông cần phải được giải quyết bằng biện pháp hòa bình, tôn trọng luật pháp quốc tế, nhất là Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS) và các thỏa thuận đã đạt được.

Trước câu hỏi về cách ứng xử của Việt Nam trước những hành động của Trung Quốc, phát biểu tại buổi tọa đàm khoa học “Các yếu tố tác động đến hòa bình, ổn định khu vực Biển Đông và một số kiến nghị” do Viện Chiến lược và Khoa học Công an (Bộ Công an) tổ chức ngày 19/6, nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ Vũ Khoan cho rằng, trước tiên, cần phải nhận thức được những tính toán chiến lược của Trung Quốc. Tiếp đó, phải đồng nhất trong nhận thức về vấn đề Biển Đông, quyền của Việt Nam ở Biển Đông. Thứ ba, nhận thức về mối quan hệ Trung Quốc – Mỹ và định vị của Việt Nam trong mối quan hệ đó. Cuối cùng là xử lý mối quan hệ giữa hợp tác và đấu tranh với Trung Quốc.

Đồng quan điểm, Giáo sư, Thiếu tướng Lê Văn Cương, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược (Bộ Công an) nêu rõ, đầu tiên, cũng cần phải nhận thức được rõ âm mưu, ý đồ của Trung Quốc là gì? Vấn đề Biển Đông là gì? Thứ hai, trong quan hệ và chính sách với Trung Quốc, phải đặt lợi ích quốc gia và chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ là tối thượng. Thứ ba, truyền thông phải vào cuộc mạnh hơn, giống hồi năm ngoái khi xảy ra sự kiện giàn khoan Hải Dương 981, người dân phải được phép bày tỏ thái độ, tất nhiên là trong khuôn khổ luật pháp.

Khổng Hà