Lặn ngụp mò sò dưới đáy đại dương, đi săn rắn biển cực độc làm đặc sản... ngư dân ở miền ven biển Hà Tĩnh vẫn phải đối mặt hàng giờ với những hiểm nguy từ trong lòng biển. Đã có không ít những nỗi đau "biển ép", vẫn còn đó nhiều người phải liều mình kiếm miếng ăn bằng những nghề hiểm nguy, cái chết cận kề. Thế mới biết cuộc mưu sinh ở khúc ruột miền Trung vẫn đang mang tải bao nỗi nhọc nhằn.

Rắn biển được bán tại các khu du lịch.

Lặn biển mò sò - Tử thần rình rập

Theo thống kê của UBND xã Kỳ Xuân, huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh thì trong gần 10 năm trở lại đây, xã có khoảng 500 lượt thanh niên trai tráng lên đường vào miền Nam làm nghề lặn biển thuê. Trong 10 năm đó, 40 người trong số họ quay về quê mẹ trên xe tang, 10 người sống quãng đời còn lại bằng đời sống... thực vật, khoảng 50 người thì bị các di chứng khác. Mới thấy, kiếm được miếng cơm từ biển cơ cực thế nào.

Chúng tôi đến đèo Ngang, huyện Kỳ Anh vào buổi bóng xế tà, đứng ở nơi khi xưa của nữ sĩ Huyện Thanh Quan viết nên bài thơ "Qua đèo Ngang" nổi tiếng. Đèo Ngang bây giờ đã lại "cỏ cây chen lá đá chen hoa" như xưa vì người ta đã đào một đường hầm chui qua lòng núi, dần quên con đèo cùng với cổng trời cho cỏ lá mọc hoang vu.

Nằm dưới chân đèo Ngang nên biển Kỳ Anh vẫn nổi tiếng với gió mạnh và cát bay. Các xã ven biển ở đây không có lạch để tàu lớn ra vào đánh cá, ngư dân chỉ đánh bắt cá bằng thuyền nhỏ gần bờ hoặc làm nghề lặn biển. Nhưng con tôm, con cá gần bờ cũng ngày càng cạn kiệt, đất chật, người đông, người già trẻ em thì quay lại với ruộng đồng, thanh niên phải lên đường vào các tỉnh miền Nam kiếm kế mưu sinh bằng nghề lặn biển thuê. Những ngôi làng thợ lặn ra đời từ đó. Thanh niên trai tráng đi làm nghề lặn đã mang những đồng tiền mồ hôi nước mắt về để xây dựng những ngôi nhà khang trang, cho cuộc sống nơi đây đỡ nhọc nhằn hơn, nhưng họ cũng mang về những nỗi đau "biển ép".

Chúng tôi đến nhà anh Phan Công Hồng ở thôn Bắc Thắng - một trong những nạn nhân bi thảm nhất của nghề lặn biển còn sống thoi thóp 10 năm nay. Căn nhà trống hoác trống huơ và trông cũng tội nghiệp như chủ nhân của nó đang nằm ở góc nhà, tay run run cầm thìa, miệng trệu trạo nhai bữa cơm chiều khó nhọc. Bữa cơm chỉ có bát cơm, bát nước mắm và một ít moi biển. Cứ mỗi lần ai nhắc đến chuyện của mình là anh lại bỏ bữa nên chúng tôi giữ ý, chỉ chào hỏi qua loa rồi đợi anh ăn xong mới dám nói chuyện.

Học hết lớp 12, Phan Công Hồng trở thành chỗ dựa chính cho bố mẹ già. Vùng biển Kỳ Xuân nghèo nàn không kiếm được cái ăn, Hồng theo đám trai làng lũ lượt kéo vào Hàm Tân, Bình Thuận làm nghề thợ lặn. Anh lặn thuê cho một con tàu khai thác sò huyết, mỗi ngày khoảng 6 tiếng đồng hồ, thợ lặn phải ngâm mình trong nước biển ở độ sâu 10-20m. Công việc vất vả và nguy hiểm nhưng cũng được trả công tương đối cao nên Hồng không quản ngại, anh làm việc chăm chỉ, lặn ở những vùng nước sâu nhất với tâm niệm: phải tích cóp tiền để sửa sang cho cha mẹ căn nhà dột nát.

Vào ngày 17/7/1998, Hồng cùng 10 người cùng xã đang lặn dưới nước sâu bắt sò tại vùng biển Hàm Tân, Bình Thuận thì chủ ghe phát hiện có kiểm ngư liền vội kéo anh em thợ lặn lên nhanh để đánh ghe bỏ chạy, tránh phạt. Do mọi người kéo anh lên tàu quá nhanh làm cho áp suất trong người Hồng bị thay đổi đột ngột. Ngồi bệt trên sàn tàu, Hồng thấy choáng váng, mặt mày tái mét, bụng dưới tê buốt. Theo kinh nghiệm, mọi người vội cột chì vào người và dòng dây thả Hồng xuống biển, nhưng do chưa "trả" đúng độ sâu nên không có hiệu quả. Hồng mê man bất tỉnh, sau đó được điều trị tại Vũng Tàu một thời gian dài nhưng nửa người dưới đã bị bại liệt hoàn toàn.

Gần 10 năm nay, anh sống như một đứa trẻ, mọi sinh hoạt cá nhân đều tại chỗ và do cha mẹ già phục vụ. Bà Giàng, mẹ anh tuổi đã ngoài 60 mếu máo: "Nhà tui vô phúc quá chú ơi! Tuổi già cứ tưởng thảnh thơi, giờ hai cái thân già lại phải cáng đáng thằng con nửa sống nửa chết thế này". Bà khóc, ông quay sang quát, bà ngồi quệt nước mắt - giọt nước mắt người già sao mặn chát và tội nghiệp.

Anh Phan Công Hồng bị bại liệt vì lặn biển.

Các chủ tàu khai thác sò biển ở vùng Phan Thiết, Bình Thuận rất thích thuê mướn những thợ lặn ở xã Kỳ Xuân vì họ làm việc rất chăm chỉ, không ngại khó, ngại khổ. Mỗi tàu có một bình ôxy dùng chung cho khoảng 7-8 thợ lặn. Khi làm việc, mỗi người được phát một ống dài, nối vào mũi và cứ thế lặn ngâm mình hàng giờ liền trong lòng biển. Ngoài ra không có bất cứ một thiết bị bảo hộ nào khác. Để lặn được sâu và không bị trồi lên, chủ tàu phát cho mỗi thợ một túi chì nặng để buộc vào người.

Cứ thế, người thợ lặn miệt mài nhặt sò cho vào túi, đến giờ ăn cơm, họ được kéo lên từ từ để thích nghi dần với áp suất. Bữa cơm trưa cũng vội vàng và họ lại tiếp tục ngâm mình trong lòng biển. Càng đến mùa du lịch, du khách đổ về càng nhiều, nhu cầu sò biển càng tăng thì những người thợ lặn thuê lại càng phải mò mẫm nhiều dưới biển.

Cũng phải thừa nhận rằng, nghề lặn biển thuê mang đến cho người dân xã Kỳ Xuân đời sống khấm khá hơn, trong xã có nhiều ngôi nhà kiên cố, nhà cao tầng được xây dựng bằng tiền của những người thợ lặn mang về. Nhiều thanh thiếu niên, thậm chí chưa bước ra khỏi ghế nhà trường đã tính chuyện nối gót các bậc cha anh vào miền Nam, mong đổi đời bằng nghề lặn biển. Và nỗi đau cứ thế nối dài thêm. Hầu hết những người lâu năm trong nghề thợ lặn, không bị tai nạn nghề nghiệp thì về sau cơ thể cũng bị suy nhược, chân tay yếu, thậm chí bại liệt. Đó là trường hợp của anh Nguyễn Văn Viễn, ở xóm Xuân Tiến, xã Kỳ Xuân. Anh đã từng đi lặn thuê suốt 12 năm và bị biến chứng, ở tuổi 41, đôi bàn chân của anh bại liệt hoàn toàn, chỉ có thể ngồi xe lăn.

Có không ít thợ lặn nhận thức được nguy hại về sau, nhưng có nhiều người cũng vì miếng cơm manh áo rồi cứ phải liều, cũng có người muốn từ bỏ nghề lặn biển. Như dân miền biển thường nói: ăn cơm thủy thần thì trước sau gì thủy thần cũng đòi lại cái gì đó. Anh Nguyễn Hữu Trình, 44 tuổi, trong một lần chứng kiến cái chết của một thanh niên lặn thuê cùng làng đã toan bỏ nghề lặn. Nhưng nghĩ đến cảnh vợ con cơ cực ở nhà, anh cố thêm vài chuyến nữa, nhưng một trong những chuyến lặn cuối cùng đó, anh đã phải trả giá.

Cứ thế, cái nghề nghiệt ngã này cướp đi của Kỳ Xuân không biết bao nhiêu "kình ngư": Phan Ngọc Sâm, Phan Bình, Phạm Văn Hận... Khi ra đi, họ là những trai tráng, khi về, họ chỉ còn là những phế nhân.

Săn rắn biển - nghề nguy hiểm

Chẳng biết từ bao giờ, người dân ở các vùng biển dọc miền Trung lại truyền tai nhau rằng: rắn biển là loại thần dược có một không hai, thậm chí dân nhậu còn "viện dẫn sách Tàu" là: rắn biển sắc với 140 vị thuốc thì... trường sinh bất lão. Hay thô thiển hơn một chút là các chủ nhà hàng hay quảng cáo "đêm ông uống, sáng ra bà vừa quét sân vừa hát dân ca".

Trước đây rắn biển (còn gọi là "đẻn") dùng để phục vụ dân nhậu là chính, nay còn được gom để bán cho các đường dây lùng mua để xuất khẩu ra nước ngoài. Chính vì thế mà những người dân vùng biển cũng sôi sục với những cuộc săn lùng rắn biển. Một trong những địa phương nổi tiếng nhất trong chuyện săn lùng rắn biển chính là ở xã Cẩm Nhượng, huyện Cẩm Xuyên, Hà Tĩnh, nơi có bãi biển du lịch nổi tiếng Thiên Cầm. Nhiều ngư dân cứ thế vượt biển săn rắn và người dân nơi đây cũng đã chứng kiến không ít tai họa đến từ những chuyến đi này. Nhiều người vẫn gọi "con đẻn" bằng cái tên hàm chứa nỗi sợ hãi: "Mãng xà biển".

Chẳng mấy ngạc nhiên, khi về công tác tại Hà Tĩnh, tôi được bạn bè mời đi thưởng thức đặc sản rắn biển ở khu du lịch biển Thiên Cầm. Loại này vẫn được dân nhậu khen là "viagra của biển cả", chính vì vậy mà rắn  biển tăng giá vùn vụt. Chủ nhà hàng lôi từ trong thùng xốp đựng nước ra một con rắn biển to hơn ngón tay cái một chút, quát giá là 150 nghìn đồng. Sau vài câu quảng cáo về tác dụng "ông uống bà khen", nhân viên nhà hàng bắt đầu thao tác, đầu tiên là "chế rượu đẻn": một chai rượu tiết, một chai rượu mật.

"Phải pha riêng ra hai chai vì hai cái có tác dụng riêng: chai rượu mật đắng, hạ hỏa, tiêu đờm, tăng khí huyết; còn chai rượu tiết uống sau giúp bổ thận, tráng dương” - nhân viên của quán vừa giải thích cho tôi vừa lấy dây thép nhỏ, treo đầu rắn lên rồi cắt tiết. Trong khi khách uống rượu thì con rắn biển được lột da, băm viên quấn với lá lốt rồi  nướng làm món "chốt hạ".

Trong những cuộc nhậu rầm trời, người ta tán dương công dụng của rắn biển nhưng ít ai biết được: đã không ít ngư dân bỏ mạng vì những cuộc săn lùng rắn biển này.

Người đầu tiên ở Cẩm Nhượng bị “mãng xà biển” cắn chết là ông Lê Văn Giảng. Trong một lần đi biển, tình cờ, mẻ lưới của ông dính được một con rắn biển to. Thông thường vài loài rắn lặt vặt thì ông cũng ném đi nhưng nghe nói con đẻn này bán được mấy trăm nghìn/1kg nên ông cố bắt. Đưa tay chụp lấy cổ con đẻn như cách bắn rắn truyền thống nhưng ông Giảng bị bất ngờ vì con rắn biển vươn đuôi quấn lấy tay ông rồi siết chặt. Cả cánh tay tê dại, ông buộc phải buông cái đầu rắn ra. Vừa lơi tay, ông đã bị rắn biển quay đầu cắn ngay. Thuyền cách bờ khoảng 25 hải lý, mở hết tốc lực khoảng 2 tiếng là về đến đất liền nhưng không kịp. Chỉ một chốc sau, người ông đã lạnh ngắt.

Sau cái chết của ông Giảng, người ta bắt đầu cảnh giác với “mãng xà biển” hơn. Ông Nguyễn Tiến Bình, Chủ tịch Hội Nông dân xã Cẩm Nhượng cho biết: “Người dân không còn trực tiếp dùng tay bắt rắn mà lấy vợt để xúc lên rồi cho thẳng vào can nhựa trong suốt”.

Nhưng cẩn thận chưa phải là tất cả, cũng đã có những cái chết đến là oan ức. Đó là trường hợp của cháu Hải, 12 tuổi, học sinh lớp 6 ở xóm Lô Ngà. Cha của Hải đi biển bắt được một con rắn biển tương đối to, nhốt dưới thuyền đợi ngày biển động thì ở nhà làm thịt. Hôm thịt rắn, cái đầu rắn được chặt vứt đi, bé Hải thấy cái đầu rắn miệng nó cứ há hốc như trong phim hoạt hình thì cho tay vào nghịch, chẳng hiểu sao cái đầu ngậm lại, răng nanh nọc đâm vào tay. Một lúc sau cháu bé đã hoa mắt, tức ngực, khó thở, người nhà tức tốc đưa cháu ra trạm xá nhưng không cứu kịp.

Những người làm nghề chài lưới ở Cẩm Nhượng vẫn xem rắn đẻn là loài độc nhất biển khơi, bị cắn mà cấp cứu chậm một chút thì chỉ có nước mất mạng. Người dân phân ra 4 loại đẻn: đẻn cơm, đẻn rồng, đẻn xanh, đẻn cò... theo hình dáng cơ thể nhưng có đặc điểm chung là cả 4 loại đều có độc tố mạnh và đuôi rắn rất khỏe, có thể lao như xé sóng để phóng độc, mà khi đã dính độc thì con mồi mềm nhũn. Rắn đẻn có con dài đến 2m, có thể nặng tới 4kg. Mùa đông, loài rắn độc này lặn sâu xuống đáy biển săn cá con làm thức ăn. Đến kỳ sinh nở vào mùa hè, rắn đẻn thường kéo từng đàn bơi lượn, nổi trên mặt nước săn mồi.

Thầy lang vườn "trị" được rắn biển

Cách đây mấy năm, con trai duy nhất của ông Lê Văn Giảng, người đã bị rắn đẻn cắn chết là anh Lê Văn Hội cũng nối nghiệp cha khi xưa đi lùng đẻn bán kiếm tiền. Trong một lần đang cân rắn bán cho lái buôn, con rắn đẻn lờ đờ tưởng gần chết đã ngóc đầu dậy tợp vào tay anh một nhát. Hàng xóm tá hỏa đưa anh lên trạm xá nhưng chưa đến nơi anh đã đổ gục xuống, mặt tái nhợt. Nhưng may mắn hơn người cha, anh được ông Nguyễn Chu Khai, một người dân ở vùng ven biển đưa một loại thuốc lạ bôi vào vết thương. 5 phút sau anh hồi tỉnh.

Ông lang Khai cùng thuốc trị rắn biển cắn.

Ông Khai cũng từng đi buôn rắn đẻn sang Trung Quốc, liều thuốc này được ông bào chế từ 10 viên thuốc mà năm 1985, một người Hoa chuyên buôn rắn đẻn tặng với lời dặn: "Người bị đẻn cắn đã gục xuống thì cho uống 2 viên, người mới bị cắn thì uống 1 viên ngay là khỏi". Với 10 viên thuốc đó, ông đã nhờ bạn bè là bác sĩ nghiền ra, bào chế để cứu rất nhiều người.

Theo như Phó chủ tịch UBND xã Cẩm Nhượng Trần Hải Dương thì ông Khai chưa một lần thất bại. Trừ những trường hợp đến quá muộn. Được biết ông Khai làm việc này hoàn toàn tự nguyện, đã nhiều lần ông được người ta đón đi Sầm Sơn, Thanh Hóa, Hà Nội để cứu người bị đẻn cắn. Ông chữa bệnh cứu người mà không đòi hỏi tiền bạc vì theo ông "làm gì tính được giá cho một mạng người".

Cũng vì mạng người là vô giá nên nhiều người dân đang dần ý thức được những nguy hiểm trong công việc của mình. Nhiều người dân khi được hỏi đều nói rằng: "Cứ nghĩ là lao mình sẽ hốt được bạc, nào đâu biết công việc nguy hiểm đến thế này". Ông Trần Hải Dương cho biết chính quyền xã đang tích cực vận động và phổ biến cho người dân những kiến thức an toàn lao động.

Hy vọng những rủi ro ngày càng ít dần, để cuộc sống của người dân ven biển miền Trung bớt nhọc nhằn

Hoàng Thắng - ANTG số 913