Nhìn dòng sông Pô Cô hôm nay già Pêng nhớ như in bao kỷ niệm xưa tràn về: "Mình và Puih San (A Sanh) vẫn thường đưa bộ đội qua sông ở đây".

Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân A Sanh có tên thật là Puih San, ở làng Nú, xã Ia Krái, huyện Ia Grai, tỉnh Gia Lai. Người Anh hùng một thời đã gắn với những chuyến đò ngang bằng thuyền độc mộc trên sông Pô Cô đưa bộ đội qua sông và lập nên nhiều thành tích đặc biệt như một huyền thoại trên Tây Nguyên.

Già Pêng và chiếc thuyền độc mộc hiếm hoi trên dòng Pô Cô hôm nay.

Nhớ lại những năm tháng đánh Mỹ cứu nước, tuyến đường Tây Trường Sơn nối dài từ Bắc vào Nam của quân đội ta đi từ đất Việt Nam rồi vòng sang Lào và Campuchia, sau đó trở lại Nam Bộ, Việt Nam.

Con đường Trường Sơn huyền thoại ấy khi đi qua Kon Tum và Gia Lai thì gặp dòng sông Pô Cô rất khó vượt.

Để đảm bảo vận chuyển an toàn lương thực, phương tiện và vũ khí, đặc biệt là khai thông đường hành quân, Bộ Tư lệnh Binh đoàn Trường Sơn đã quyết định mở thêm những nhánh đường nhỏ, phải sử dụng thuyền độc mộc để đưa bộ đội qua sông.

Đoạn sông Pô Cô chảy qua Gia Lai được chia thành ba bến chính, gồm: phà 6, phà 8 và phà 10, các bến phà cách nhau hơn 500m đề phòng địch đánh bất ngờ.

Bên tả ngạn là những cánh rừng xanh ngút ngàn của huyện Sa Thầy (Kon Tum) còn bên này là làng Nú, thuộc xã Ia Krái (Ia Grai, Gia Lai) được mở những đường mòn nhỏ để bộ đội hành quân.

Tiểu đội lái đò được Mặt trận B3 thành lập gồm 6 người, chia làm 3 đội. Đò do người địa phương làm bằng gỗ (thuyền độc mộc), mỗi chuyến chở được khoảng 20 người.

Bất chấp mưa lũ, đêm khuya, Puih San và những đồng đội ở đây luôn hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao, đảm bảo việc hành quân kịp thời cho những trận đánh lớn ở chiến trường Tây Nguyên ác liệt.

Đầu mùa mưa năm 1961, Puih San vào bộ đội, thuộc đơn vị T2C07-Mặt trận B3. Thời gian cao điểm từ mùa khô năm 1965 đến mùa mưa năm 1968, có đêm Puih San chở hơn 30 chuyến đò với hàng trăm lượt bộ đội và hàng hóa qua sông an toàn phục vụ cho quân ta mở chiến dịch đánh trận Plei Me ở huyện Chư Prông, Gia Lai thắng lợi giòn giã.

Chiến công hiển hách của Puih San đã mang lại nguồn cảm hứng cho nhà thơ Mai Trang sáng tác bài thơ: "Người lái đò trên sông Pô Cô" và nhạc sĩ Cẩm Phong phổ nhạc bài thơ này. 

Năm 1980, Puih San từ một bệnh binh trở về đời thường, với dòng Pô Cô thơ mộng đầy ắp chiến công và kỷ niệm, anh vẫn luôn phát huy bản chất tốt đẹp của anh bộ đội Cụ Hồ.

Ngày 22/8/1998, Trung úy Puih San được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Anh mất vào năm 2000, vĩnh biệt dòng Pô Cô về với đất mẹ khi mới ở tuổi 63.

Làng Nú bây giờ còn Rơ Lan Pêng, người bạn cũ với A Sanh cùng nhiều đồng đội khác đã một thời không kể ngày đêm chèo thuyền độc mộc, đưa bộ đội qua sông bên dòng Pô Cô huyền thoại.

Cuộc sống thường nhật ở làng bây giờ Rơ Lan Pêng vẫn tháng ngày gắn bó với dòng Pô Cô này. Tuy tuổi già đến nhanh trên mái đầu bạc nhưng ông vẫn miệt mài với đồng lúa, rẫy mì, vào giờ thảnh thơi bên con thuyền độc mộc để đánh cá và nhớ về kỷ niệm xưa cùng đồng đội bên dòng Pô Cô huyền thoại.  

Ngọc Như