Các hàng quán bày bán ngay trước di tích kho ém vũ khí đánh Dinh Độc Lập năm 1968.

>> Trăn trở di tích về biệt động Sài Gòn

Ít phát huy giá trị vì di tích thiếu được chăm lo và bị xâm hại nặng nề

Tại di tích lịch sử vốn là cơ sở Ban Tuyên huấn Xứ ủy Nam Bộ, 51/10/14 Cao Thắng, phường 3, quận 3, chúng tôi đến thăm vào cả hai buổi sáng, chiều thì đều gặp ổ khóa to tướng án ngữ bên ngoài. Được biết, cách đây vài năm, đây vốn là nhà ở của gia đình ông Nguyễn Trọng Xuất. Là di tích lịch sử, không được tu sửa nên sau nhiều năm, ngôi nhà xuống cấp đến mức gia đình ông không dám ở, phải đi thuê nhà. Sau này, gia đình được Nhà nước đền bù, đổi sang một vị trí khác. Di tích đã được thành phố tu sửa song không hiểu sao vẫn đóng cửa khi chúng tôi ghé thăm.

Tình trạng địa điểm thành lập An Nam Cộng sản Đảng năm 1929 tại nhà số 1 Nguyễn Trung Trực, phường Bến Thành, quận 1 còn tồi tàn hơn. Cầu thang dẫn lên di tích nhếch nhác, cửa khóa im ỉm. Một số người dân sống quanh đó cho biết: trước đây căn phòng này được cho thuê làm công ty, sau này có một Việt kiều thuê, thời gian sinh hoạt của họ thì vô chừng nên muốn vào di tích, phải đợi 8h sáng, họ đi tập thể dục về…

Khá nhiều địa chỉ khác chúng tôi ghé thăm hầu như chỉ còn lại rất ít dấu tích. Riêng trụ sở Báo Dân chúng tại 43 Lê Thị Hồng Gấm, phường Nguyễn Thái Bình, quận 1 đã trở thành khách sạn cao tầng, chỉ còn lại duy nhất tấm bảng hiệu phía trước. Trụ sở Phái đoàn liên lạc của Bộ Tổng tư lệnh QĐND Việt Nam tại 87A Trần Kế Xương, quận Phú Nhuận cũng trở thành trụ sở chi nhánh của một công ty...

Di tích không còn nguyên trạng: Bỏ cũng dở, để không đành

Theo số liệu của Sở VH-TT&DL TP HCM, tính đến tháng 3, thành phố có 26 di tích quốc gia, 25 di tích cấp thành phố, trong đó có 49 công trình, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử tiêu biểu qua các thời kỳ cách mạng, kháng chiến, 2 công trình, địa điểm gắn với thân thế và sự nghiệp của danh nhân tiêu biểu trong phong trào yêu nước. Trừ một số di tích thuộc sở hữu tư nhân đã được thành phố hoán đổi cho chủ sở hữu một mặt bằng khác có giá trị tương đương để giữ lại, bảo tồn di tích thì hiện tại thành phố vẫn còn 6 di tích lịch sử là nhà riêng nhưng không có quy định nào về việc hỗ trợ cho các cá nhân là chủ sở hữu hoặc trực tiếp quản lý di tích, kể cả di tích lịch sử.

Tuy nhiên, thành phố vẫn đã hỗ trợ cho các cá nhân này 540.000đ/tháng/cơ sở. Mức độ này còn thấp nên Sở cũng đã kiến nghị việc xem xét nâng cao, quy định chế độ hỗ trợ cho các cá nhân này. Việc hoán đổi mặt bằng khác cho các gia đình đang sở hữu di tích không đơn giản. Chính quyền phải tìm được vị trí có giá trị tương đương và phải được chủ sở hữu di tích đồng ý mới có thế thực hiện được.

Việc trụ sở Báo Dân chúng bị "biến" thành khách sạn, bà Vũ Kim Anh, Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL lý giải: bà mới về tiếp nhận vị trí Phó Giám đốc Sở nên không rõ nguyên nhân vì sao trước đây sai phạm này không bị xử lý. Trụ sở phái đoàn liên lạc Bộ Tổng tư lệnh QĐND Việt Nam tại 87A Trần Kế Xương, quận Phú Nhuận hiện đang thuộc quyền quản lý của Bộ Chỉ huy quân sự TP.

Theo chỉ đạo của UBND TP HCM, Ban Chỉ huy quân sự TP đã có chỉ đạo thu hồi mặt bằng và giao lại cho khu di tích lịch sử địa đạo Củ Chi quản lý để tiến hành phục hồi di tích, song việc này vẫn chưa được tiến hành…

Về số lượng di tích lịch sử bị xâm hại trên địa bàn thành phố, bà Vũ Kim Anh cũng cho biết, hiện tại chưa có con số cụ thể vì Sở mới bắt đầu tiến hành rà soát lại một loạt các di tích trên địa bàn thành phố và sẽ có kế hoạch phối hợp với các đơn vị đoàn thể, đơn vị du lịch, nhà trường để đưa khách đến tham quan các di tích.

Tuy nhiên, không phải di tích nào cũng có thể tổ chức như thế vì nhiều di tích đã xuống cấp, còn đơn điệu, chưa được tu bổ do thiếu kinh phí. Trong thời gian tới, những cơ sở không còn nguyên trạng, không có khả năng phát huy giá trị, Sở sẽ có báo cáo, đề nghị xem xét hủy quyết định xếp hạng.

Thực tế, trong Luật Di sản văn hóa đã có quy định nghiêm cấm chiếm đoạt, làm sai lệch, hủy hoại, gây nguy cơ hủy hoại, xây dựng trái phép, lấn chiếm đất đai thuộc di tích lịch sử - văn hóa. Người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn, người nào vi phạm các quy định của pháp luật về di sản văn hóa thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật.

Ngay trong quyết định công nhận di tích lịch sử của Bộ Văn hóa trước đây cũng nêu rõ: Nghiêm cấm mọi hoạt động xây dựng, khai thác trong các khu vực bảo vệ của di tích đã khoanh vùng… Không lẽ các quy định này chỉ để nằm trên giấy?

Ngọc Nguyễn