TS Lê Ái Thụ - Chủ tịch hội địa chất Việt Nam cho rằng, số lượng doanh nghiệp khai thác tăng lên quá nhiều. Số doanh nghiệp Nhà nước tuy ít nhưng lại chiếm tỉ trọng khoáng sản rất lớn do hầu hết các mỏ khoáng sản lớn đều do Nhà nước quản lí. Nghĩa vụ đóng thuế, phí giữa các doanh nghiệp tư nhân và Nhà nước là như nhau, tuy nhiên các doanh nghiệp Nhà nước lại nhận được nhiều ưu đãi hơn. Riêng ngành than do Tập đoàn Than và Khoáng sản Việt Nam (TKV) quản lí còn được ưu tiên, không phải đấu giá quyền khai thác khoáng sản.

Theo TS Thụ, hiệu quả đầu tư trong lĩnh vực khoáng sản của doanh nghiệp Nhà nước chưa cao do chưa đánh giá đúng trữ lượng khoáng sản nên không có đủ cơ sở để quyết định đầu tư. "Mỏ sắt Thạch Khê đến giờ vẫn chưa đánh giá được chính xác trữ lượng. Chúng ta chỉ ước lượng 544 triệu tấn và cứ tưởng là quy mô lớn nhất Đông Nam Á. Đúng là chúng ta có thể lớn nhất Đông Nam Á về quy mô tài nguyên chứ không phải quy mô về trữ lượng. Cũng giống như boxit Tây Nguyên, chúng ta nói trữ lượng 7-8 tỉ tấn, thậm chí có thể đến 10 tỉ tấn. Tôi nghĩ chỉ vài trăm triệu tấn thôi. Chúng ta rất nhầm lẫn về con số nên hiệu quả đầu tư không như kì vọng" – TS Thụ nói.

Là chuyên gia nhiều năm trong lĩnh vực địa chất, khoáng sản, TS Thụ nói thêm: "Cách đây 20 năm, tôi đã từng nói, nếu đưa mỏ sắt Thạch Khê vào khai thác mà có hiệu quả thì tôi xin về đi bơm xe. Mỗi năm, công ty Thạch Khê phải đóng 114 tỉ đồng tiền cấp quyền khai thác khoáng sản trong khi chưa có đồng thu nào từ sản phẩm khai thác. Năm 2016, công ty này phải nộp gấp đôi nhưng đã phải xin hoãn sang năm 2017. Cổ đông lớn nhất của mỏ Thạch Khê là TKV, nghĩa là tiền Nhà nước. Lại tiền ngân sách từ chỗ này ném vào chỗ kia là cách làm không ổn". 

Hiệu quả từ khai thác khoáng sản chưa được như kì vọng.

Cùng chung quan điểm, bà Trần Thanh Thuỷ - Liên minh Khoáng sản cũng nhấn mạnh, nhiều dự án không hiệu quả nhưng vẫn được cấp tín dụng để triển khai, đặc biệt là các doanh nghiệp Nhà nước.

Chuyên gia Nguyễn Thành Sơn thì cho rằng, bất cập lớn nhất trong lĩnh vực khoáng sản là từ chính sách và quy hoạch. Các Bộ Tài nguyên – Môi trường, Công thương, Xây dựng đều làm quy hoạch khoáng sản nhưng chất lượng cực kì thấp. Có những quy hoạch Thủ tướng chưa phê duyệt, mới đang trong quá trình lấy ý kiến thì đã vỡ. 

Theo vị chuyên gia này, đến nay, ngành than vẫn đang theo quy hoạch từ năm 2003. Trong quy hoạch này nói rõ, xuất khẩu than tối đa trong giai đoạn 2000-2005 là 5 triệu tấn nhưng thực tế đã xuất khẩu gần 20 triệu tấn. Có năm cao nhất chúng ta xuất khẩu sang Trung Quốc gần 30 triệu tấn. 

Hiện nay, trên cả nước có 170 doanh nghiệp Nhà nước hoạt động trong lĩnh vực khoáng sản. Đầu tư của Nhà nước chiếm tỉ trọng rất lớn trong lĩnh vực khai thác tài nguyên. Tuy vậy, hiệu quả đầu tư lại chưa được như kì vọng.

K. Vy