Hôm nay (29/11), tròn 5 năm ngày “khai sinh” lực lượng Cảnh sát môi trường (CSMT). Các thông số nêu trong báo cáo tổng kết 5 năm cho thấy, số vụ việc được khám phá và xử lý tăng nhanh so với thời kỳ chưa có CSMT. CSMT ra đời được xem là tất yếu khách quan và hoạt động của họ dẫu chặng đầu cũng đã sớm khẳng định vị trí, vai trò.

Vậy tại sao có thêm lực lượng mạnh, diễn biến tội phạm môi trường vẫn phức tạp? Nếu xét căn cơ, câu trả lời nguyên nhân hiện trạng này ở chỗ: lợi nhuận “siêu khủng” do phạm pháp về môi trường mang lại, được hỗ trợ bởi những kẽ hở ngay trong quan niệm xử lý phạm pháp về môi trường của chính quyền địa phương.

Nhiều doanh nghiệp bị phát hiện vi phạm môi trường nghiêm trọng, nhưng khi “khui” lại đụng chạm rất nhiều vấn đề, nhất là khi địa phương xem nhẹ môi trường để giữ dự án đầu tư. Bởi vậy, sự ra đời của CSMT là điểm nhấn quan trọng trong phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm, vi phạm pháp luật về môi trường, nhưng không có nghĩa họ là “cây đũa thần” đủ giải quyết căn cơ vấn đề thuộc hệ lụy phát triển của xã hội.

Tại diễn đàn Đại hội đồng Interpol 80 diễn ra đầu tháng 11 vừa rồi, ông David Higgins (Trưởng bộ phận Phòng chống tội phạm môi trường của Interpol) cảnh báo, tội phạm buôn bán động vật hoang dã bị bắt ở Việt Nam ngày càng nhiều, điều đó cho thấy các cơ quan bảo vệ pháp luật ở Việt Nam đã bám sát, đấu tranh tích cực trong việc này.

Tuy nhiên, ông cho rằng, Việt Nam là một trong những địa chỉ hoạt động của tội phạm này. Tội phạm có thể bỏ túi hàng chục nghìn USD nếu buôn bán trót lọt một cá thể hổ. Thời gian tới, Interpol sẽ thiết lập nhiều đội đặc nhiệm liên ngành giữa cảnh sát, hải quan, cơ quan tài chính... để xử lý nạn buôn bán bất hợp pháp hổ và những loài khác.

Hổ chỉ là một dẫn chứng trong các vụ buôn bán động vật hoang dã quý hiếm bị phát hiện ở nước ta. Cục CSMT cho biết, mỗi năm xảy ra hơn 1.000 vụ buôn bán, vận chuyển trái phép động vật hoang dã, thủ đoạn “tạm nhập, tái xuất” như vụ nhập khẩu 23 tấn tê tê tại Hải Phòng, 2,8 tấn rùa, rắn tại Quảng Ninh. Đi kèm buôn bán động vật hoang dã là sự tàn phá các khu bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học...   

Cảnh sát môi trường bắt giữ một vụ phạm pháp về môi trường.

Lĩnh vực quản lý chất thải, các đối tượng lại trục lợi từ việc “tiết kiệm” những thứ lẽ ra phải tiêu hủy. CSMT nhận định có dấu hiệu hình thành các băng, ổ nhóm, đường dây vận chuyển, kinh doanh rác thải. Thủ đoạn lợi dụng chính sách tạm nhập, tái xuất, nhập nguyên liệu sản xuất, nếu bị phát hiện sẽ từ chối nhận hàng với lý do… gửi nhầm địa chỉ. Cũng có thể chúng lập công ty “ma” để nhận hàng, điển hình như vụ việc tại Công ty cổ phần Cửu Long Vinashin, Công ty TNHH Thế kỷ mới…

Qua một số vụ bị phát hiện, không loại trừ sự bắt tay “ăn chia” của một số cơ quan có trách nhiệm. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp cố tình xả thải, chôn lấp chất thải độc hại gây ô nhiễm nghiêm trọng, như vụ Công ty Sonadazi với hơn 5.700 tấn chất thải nguy hại, Công ty TNHH Sông Xanh (Bà Rịa – Vũng Tàu) với hơn 3.000 tấn chất thải nguy hại… Vụ việc lộ sáng, nhưng việc xử lý (thuộc các cơ quan chức năng) lại rất khó khăn và không đến nơi, đến chốn khiến tiền lệ “đánh khẽ” vẫn mặc nhiên tồn tại.

Đến như rác thải y tế với các chất độc, tẩy uế nguy hiểm, về nguyên tắc phải tiêu hủy bằng các biện pháp như cho vào lò đốt nhưng đã có những hành vi lén lút bán ra ngoài để tái chế hoặc chôn lấp thông thường như vụ việc tại Bệnh viện K, Bệnh viện Bạch Mai.

Ngoài ra, việc sử dụng tràn lan hóa chất bảo vệ thực vật, nhất là chất nằm trong danh mục cấm, là hiểm họa gây các bệnh hiểm nghèo như ung thư đại tràng, ung thư vú… Vụ phát hiện 21 thùng tràng và nầm lợn thối tại Hà Nội hôm 27/11 chỉ là một dẫn chứng.

“Thương hiệu” CSMT đang được chứng minh. Hiện CSMT đã được lập ở 63 tỉnh, thành phố. Cùng với đó là sự tham gia của Hải quan, Y tế, Quản lý thị trường, Bộ đội Biên phòng. Tuy nhiên, phạm pháp về môi trường vẫn phức tạp do hệ lụy của quá trình phát triển, nhiều tổ chức, cá nhân, kể cả chính quyền địa phương vì lợi nhuận kinh tế đã xem nhẹ vấn đề môi trường, trong khi tội phạm lại hoa mắt vì món lợi khủng.

Chính quyền nhiều địa phương vẫn quan niệm, vi phạm về môi trường chỉ là một biểu hiện của vi phạm hành chính, không hình sự hóa. Hơn nữa, đằng sau mỗi vụ vi phạm, dù thấy rõ tính nghiêm trọng song khi xử lý lại liên quan nhiều vấn đề cần giải quyết khác, điển hình như vụ Vedan xả thải.

Các đường dây buôn bán kín kẽ với sự bắt tay của một số cán bộ biến chất, rồi sự dung túng của một số cấp chính quyền địa phương đã tạo vỏ bọc cho hành vi siêu lợi này. Đó cũng là thử thách không nhỏ với CSMT khi “đụng” những vụ vi phạm nghiêm trọng.

Thiếu tướng Nguyễn Xuân Lý, Cục trưởng Cục CSMT cho biết, thời gian tới sẽ phối hợp cơ quan tư pháp trong điều tra, xử lý tội phạm và vi phạm pháp luật về môi trường, xử điểm những vụ nghiêm trọng.

Cục cũng phối hợp cơ quan chức năng lập danh sách cơ sở gây ô nhiễm môi trường, trọng điểm hủy hoại rừng, tụ điểm buôn bán động vật hoang dã… để phân loại, đề xuất phương án cụ thể.

Thời gian tới, CSMT kiến nghị Bộ Công an tham mưu, trình Chính phủ báo cáo UBTV Quốc hội ban hành Pháp lệnh Cảnh sát phòng, chống tội phạm môi trường; xây dựng chiến lược giai đoạn 2011 – 2020.

5 năm (2006 - 2011), lực lượng CSMT khám phá 18.400 vụ vi phạm, trong đó cấp Cục là 344 vụ. Xử phạt hành chính 196,4 tỷ đồng, xử lý hình sự 533 vụ, 834 bị can (chủ yếu là hành vi buôn bán lâm sản, động vật hoang dã trái phép).

Đ.Trường – A. Hiếu